Fejzulla Berisha: Pa drejtësi nuk ka shtet

Pa Drejtësi Nuk Ka Shtet: Barazia dhe Siguria Juridike – Çelësi i Hekurt që Hap Dyert e Botës për Kosovën

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla Berisha

Nga standardet e Bashkimi Evropian te aspirata për anëtarësim në Organizata e Kombeve të Bashkuara dhe NATO, barazia para ligjit dhe siguria juridike mbeten themeli vendimtar që përcakton nëse Kosova do të konsolidohet si shtet funksional apo do të mbetet peng i një tranzicioni të pafund.

Shteti që matet me drejtësinë

Në arkitekturën moderne të shtetndërtimit, drejtësia nuk përbën thjesht një sektor të politikave publike, por vetë boshtin mbi të cilin ndërtohet dhe legjitimohet shteti. Për Republikën e Kosovës, e cila synon integrimin në familjen euroatlantike, barazia para ligjit dhe siguria juridike nuk janë vetëm parime kushtetuese – ato janë kushte ekzistenciale për njohje ndërkombëtare, funksionalitet të brendshëm dhe stabilitet afatgjatë.Në këtë prizëm, rruga drejt Bashkimi Evropian dhe strukturave globale nuk kalon përmes retorikës politike, por përmes ndërtimit të një rendi juridik të besueshëm, të qëndrueshëm dhe të drejtë.

1. Barazia para ligjit – ndërmjet rendit juridik dhe realitetit

Barazia para ligjit përbën një nga shtyllat themelore të demokracisë liberale. Në Kushtetutën e Kosovës, ky parim është i garantuar në mënyrë eksplicite dhe i harmonizuar me standardet e Këshilli i Evropës. Megjithatë, sfida thelbësore mbetet transformimi i këtij parimi nga një normë deklarative në një realitet funksional dhe të prekshëm.Në praktikë, evidentohen disa devijime serioze strukturore:pabarazi në qasjen në drejtësi, ku faktorët ekonomikë dhe socialë ndikojnë në mundësinë për mbrojtje efektive juridike;ndërhyrje apo ndikim politik në vendimmarrje, që prodhon perceptimin e drejtësisë selektive;mungesë e integrimit të plotë juridik në gjithë territorin, duke krijuar realitete paralele ligjore.Këto fenomene nuk përbëjnë vetëm problem të brendshëm institucional, por cenojnë drejtpërdrejt kredibilitetin ndërkombëtar të shtetit.

2. Siguria juridike – themeli i besimit dhe zhvillimit

Siguria juridike përfaqëson dimensionin praktik të sundimit të ligjit. Ajo nënkupton që qytetarët dhe institucionet të jenë në gjendje të parashikojnë pasojat juridike të veprimeve të tyre dhe të mbështeten në stabilitetin e normave.Mungesa e saj prodhon pasoja të drejtpërdrejta në:klimën e investimeve të huaja, të cilat kërkojnë parashikueshmëri ligjore;zhvillimin ekonomik, i lidhur ngushtë me besimin në sistemin juridik;besimin qytetar, si bazë e rendit demokratik.Raportet ndërkombëtare vazhdimisht theksojnë se vonesat gjyqësore, moszbatimi i vendimeve dhe ndryshimet e shpeshta ligjore e dobësojnë sigurinë juridike në Kosovë. Këto mangësi bien ndesh me standardet e Kriteret e Kopenhagës, të cilat kërkojnë institucione stabile, funksionale dhe të besueshme.

3. Integrimi ndërkombëtar – pasqyrë e reformave të brendshme

Anëtarësimi në organizata si Organizata e Kombeve të Bashkuara apo NATO nuk është rezultat i një akti të izoluar diplomatik, por kulm i një procesi të gjatë reformash të brendshme.Përvoja krahasimore ndërkombëtare e dëshmon qartë këtë:Kroacia arriti anëtarësimin në Bashkimi Evropian vetëm pas reformave të thella në sistemin e drejtësisë dhe luftës kundër korrupsionit;Rumania dhe Bullgaria iu nënshtruan mekanizmave të posaçëm monitorimi për shkak të mangësive në sundimin e ligjit;shtetet e tjera të Ballkanit vazhdojnë të mbeten në pritje për shkak të reformave të papërfunduara.Mesazhi është i qartë: pa drejtësi funksionale dhe të besueshme, integrimi i plotë mbetet i paarritshëm.

4. Kriza e besimit – rreziku më i madh i brendshëm

Një ndër pasojat më të rënda të mungesës së barazisë dhe sigurisë juridike është kriza e besimit institucional. Kur qytetarët humbin besimin në drejtësi:rritet apatia dhe pasiviteti qytetar;dobësohet legjitimiteti i institucioneve;krijohet terren i favorshëm për korrupsion dhe klientelizëm.Në këtë kontekst, sfida për Kosovën nuk është vetëm teknike apo juridike, por thellësisht politike dhe morale.

5. Rruga përpara – nga reforma në transformim

Kosova duhet të kalojë nga reforma formale drejt një transformimi substancial të sistemit juridik. Kjo kërkon:pavarësi reale të sistemit gjyqësor, të çliruar nga ndërhyrjet politike;llogaridhënie efektive institucionale, ku askush nuk qëndron mbi ligjin;zbatim të njëtrajtshëm të ligjit në gjithë territorin e vendit;reforma të thella strukturore, përfshirë procesin e vetting-ut dhe digjitalizimin e drejtësisë;ndërtimin e një kulture juridike ku ligji respektohet si vlerë themelore dhe jo vetëm si detyrim formal.

Drejtësia si fat i shtetit

Në përfundim, dilema nuk ekziston: pa drejtësi nuk ka shtet funksional. Barazia para ligjit dhe siguria juridike përbëjnë themelet mbi të cilat ndërtohet jo vetëm rendi i brendshëm, por edhe pozita ndërkombëtare e Kosovës.Nëse këto parime mbeten të parealizuara, aspiratat për anëtarësim në Bashkimi Evropian, Organizata e Kombeve të Bashkuara dhe NATO do të mbeten thjesht retorikë politike. Por nëse ato materializohen në praktikë institucionale të përditshme, atëherë Kosova jo vetëm që do të integrohet, por do të afirmohet si një shtet i denjë, i qëndrueshëm dhe i barabartë në rendin ndërkombëtar.Sepse, në thelb, drejtësia nuk është vetëm kusht për integrim – ajo është vetë identiteti i shtetit.