Fatmir Terziu: Vrasja e poezisë së Majakovskit

(Një reflektim mbi fatin e poetit dhe heshtjen e imponuar ndaj artit të tij)

Kur Roman Jakobson shkruante se “biografët janë detektivë privatë amatorë”, ai i referohej asaj përpjekjeje të pafundme për të rindërtuar të vërtetën e fshehur pas jetës së njerëzve të mëdhenj. Pak figura e justifikojnë më mirë këtë metaforë sesa Vladimir Majakovski, poeti që jetoi me vrullin e revolucionit dhe vdiq nën hijen e tij. Historia e tij nuk është thjesht historia e një vetëvrasjeje tragjike; ajo është historia e një krimi kulturor, një akt i dyfishtë shkatërrimi, ku humbja e njeriut u pasua nga mbytja graduale e zërit të tij poetik. Në mëngjesin e 14 prillit 1930, në apartamentin e tij në Moskë, Majakovski i dha fund jetës me një plumb. Ishte vetëm tridhjetë e gjashtë vjeç. Për regjimin sovjetik, ngjarja duhej të mbetej një tragjedi personale, rezultat i krizave emocionale dhe zhgënjimeve intime. Por përtej raportit zyrtar qëndronte një realitet më kompleks. Poeti që kishte kënduar revolucionin me një energji të pashoqe, poeti që kishte besuar se arti mund të ndërtonte një botë të re, po përballej me një sistem që tashmë nuk kishte më nevojë për zërat e lirë. Revolucioni kishte filluar të ushqehej me bijtë e vet.

Majakovski ishte një paradoks i gjallë. Ai ishte futurist dhe revolucionar, rebel dhe besnik, kritik dhe mbështetës i pushtetit njëkohësisht. Poezia e tij nuk njihte kufij; ajo shpërthente në ritme të reja, në metafora të pazakonta, në një gjuhë që dukej sikur vinte nga e ardhmja. Ai nuk shkruante për të përshkruar botën, por për ta tronditur atë. Në këtë kuptim, ai ishte më shumë se një poet: ishte një forcë krijuese që kërkonte të transformonte vetë ndërgjegjen njerëzore. Megjithatë, pikërisht kjo energji e bëri të papërshtatshëm për makinerinë ideologjike që po ngrihej nën Stalinin. Në fund të viteve njëzet, arti sovjetik po kalonte nga eksperimentimi revolucionar drejt realizmit socialist, një estetikë e kontrolluar që kërkonte bindje, jo imagjinatë. Poezia e Majakovskit ishte tepër e gjallë për t’u futur në korniza. Ajo kishte nevojë për ajër, ndërsa shteti kërkonte disiplinë. Ai kishte nevojë për pyetje, ndërsa sistemi ofronte vetëm përgjigje. Kështu filloi vrasja e dytë.

Pas vdekjes së poetit, veprat e tij nuk u zhdukën fizikisht. Librat mbetën në biblioteka, portretet në mure dhe emri në tekstet shkollore. Por poezia e tij u zhvesh nga shpirti. Regjimi e shndërroi Majakovskin në monument, në ikonë zyrtare, në një figurë të ngrirë që nuk mund të fliste më me zërin e vet. Paradoksi ishte tragjik, poeti që kishte luftuar kundër formulave të ngurta u shndërrua vetë në një formulë. Ai u lavdërua aq shumë, saqë u lexua gjithnjë e më pak. U glorifikua aq fort, saqë u kuptua gjithnjë e më pak. Kjo është arsyeja pse Boris Pasternaku mbetet dëshmitari më i rëndësishëm i vendit të krimit. Në kujtimet dhe reflektimet e tij, ai na ruan jo vetëm figurën e njeriut, por edhe atmosferën e kohës që e shtyu drejt humnerës. Pasternaku kuptoi se tragjedia e Majakovskit nuk qëndronte vetëm te vdekja e tij fizike, por te mënyra se si shteti përvetësoi kujtesën e tij. Në vend që ta linte të jetonte si poet, e ktheu në simbol. Dhe simbolet, sado të ndritshme të jenë, nuk shkruajnë më poezi.

Në këtë kuptim, “vrasja e poezisë së Majakovskit” është një metaforë e fatit të artit nën totalitarizëm. Regjimet autoritare rrallë i djegin librat në mënyrë spektakolare; ato shpesh zgjedhin një metodë më të sofistikuar. I shpallin autorët të mëdhenj, i vendosin në piedestal dhe më pas i izolojnë nga jeta reale e lexuesit. Arti nuk vdes vetëm kur ndalohet. Ai mund të vdesë edhe kur kthehet në relike. Sot, gati një shekull pas vdekjes së tij, Majakovski vazhdon të na sfidojë.  Ai nuk na sfidon si hero i propagandës, por si poet i shqetësimit, i pasionit dhe i lirisë krijuese. Leximi i tij kërkon të çlirohemi nga interpretimet zyrtare dhe të dëgjojmë sërish zërin e njeriut që kërkonte të fliste për dashurinë, revolucionin, vetminë dhe të ardhmen me të njëjtin intensitet. Prandaj, hakmarrja e vetme e mundshme për atë krim sovjetik nuk është dënimi i vonuar i fajtorëve. Ajo është rikthimi te poezia vetë. Çdo herë që lexojmë Majakovskin pa filtrat e ideologjisë, çdo herë që e shohim si artist dhe jo si monument, ne rikthejmë në jetë atë që u tentua të vritej. Dhe ndoshta atëherë kuptojmë se poezia, ndryshe nga pushteti, ka një aftësi të rrallë: ajo mund të mbijetojë edhe pas vdekjes së poetit të saj.