Fatmir Terziu: Po ta kesh njohur Xhelal Toskun, nuk e harron lehtë...

Po ta kesh njohur Xhelal Toskun, nuk e harron lehtë

Fatmir Terziu

Atë vit, Mato, ai Agimi, poeti i vërtetë, "Mjeshtri i Madh", dinte ta bënte poezinë të udhëtonte më shpejt se njerëzit. Mblidheshin emra nga anë të ndryshme të hartës shqiptare, por kur uleshin përballë njëri-tjetrit, kufijtë mbeteshin jashtë derës. Midis tyre vinte edhe Ali Podrimja, me Prishtinën që e mbante gjithmonë në zërin e tij, atë Prishtinë ku fjala kishte mësuar të ecte mbi plagë dhe të mos e humbiste dinjitetin. Pranë tij ishte edhe Xhelal Tosku, që sillte Rrogozhinën. Dy qytete larg njëri-tjetrit, por të afërt në atë republikë të padukshme që quhet poezi.

Më vonë, kur poetët jonianë do të krijonin Triremën Poetike të Jonit dhe Saranda do të bëhej një port ku ankoroheshin vargjet nga të gjitha brigjet shqiptare, e kuptova se ajo që kishim jetuar atëherë nuk ishte një rastësi. Ishte vazhdimi i së njëjtës udhë. Trirema nuk lundronte vetëm mbi Jon. Ajo mbante në velat e saj Prishtinën e Ali Podrimjes, Rrogozhinën e Xhelal Toskut, brigjet e Sarandës dhe gjithë ato troje ku gjuha shqipe kishte mësuar të mbijetonte duke u bërë poezi. Ishte një anije e ndërtuar jo me dërrasa, por me metafora, jo me spiranca, por me besimin se fjala është atdheu më i qëndrueshëm i njeriut.

Xhelal Toskun e takoja rrallë. Edhe kur isha në Tiranë, ai dukej sikur ishte gjithnjë pak më larg. Sot, kur mërgimi i ka ndryshuar koordinatat e jetës sime, e kuptoj se largësia nuk matet me kilometra. Ka njerëz që e zgjedhin që herët mërgimin nga zhurma. Xhelali ishte njëri prej tyre. Nuk e tundonin qendrat. Nuk e joshnin tribunat. Ai banonte aty ku banonte poezia e tij.

Rrogozhina e tij nuk ishte thjesht qyteti i shinave dhe i udhëkryqeve. Ajo ishte një metaforë e udhëtimit. Nga ai vend ku trenat ndalen vetëm për pak çaste, ai ndërtoi një poezi që nuk nxitonte të mbërrinte askund. Poezia e tij ecte ngadalë, me një ritëm të brendshëm, sikur çdo varg të donte më parë të dëgjonte heshtjen sesa zhurmën e botës. Nuk ishte poezi e efektit të menjëhershëm. Ishte poezi që hapej si drita e mëngjesit, pak nga pak, duke zbuluar shtresat e kuptimit vetëm për lexuesin që dinte të priste.

Në vargun e Xhelal Toskut natyra nuk ishte dekor. Ajo merrte frymë bashkë me njeriun. Pema nuk ishte vetëm pemë. Shiu nuk ishte vetëm shi. Hekurudha nuk ishte vetëm hekurudhë. Çdo send fitonte një biografi shpirtërore. Ai e njihte mirë fuqinë e metaforës, por nuk e rëndonte kurrë me stoli. E linte të vinte natyrshëm, siç vjen era nga fusha ose kripa nga deti. Pikërisht kjo e bënte poezinë e tij të veçantë: një modernitet i qetë, pa zhurmë, që nuk kërkonte të çudiste, por të mbetej.

Mbase për këtë arsye nuk e shihje të rendte pas botimeve. Nuk kishte etjen për të qenë i kudondodhur. Dinte se poezia nuk fitohet me praninë e autorit, por me mungesën e tij. Vargu duhet të ecë vetëm. Dhe vargu i Xhelal Toskut ka ecur gjithmonë kështu, i përmbajtur, i ndershëm, i kthjellët, duke e bërë lexuesin të ndalet e të kthehet edhe një herë te e njëjta fjali, sepse aty kishte mbetur diçka që nuk zbulohej në leximin e parë.

Po ta kesh njohur Xhelal Toskun, nuk e harron lehtë. Ai kishte atë virtyt të rrallë të poetëve që nuk e luajnë rolin e poetit. Fliste si njeri, dëgjonte si mik dhe shkruante si dikush që nuk i detyrohej askujt, përveç ndërgjegjes së vet krijuese. Ndoshta kjo është arsyeja që sot, kur kujtoj Ali Podrimjen me Prishtinën e tij, Triremën Poetike të Jonit me poetët jonianë të Sarandës dhe gjithë atë brez që i dha frymë një epoke të letërsisë shqipe, emri i Xhelal Toskut vjen natyrshëm mes tyre. Jo si një emër që kërkon vend, por si një poet që e ka fituar prej kohësh vendin e vet në kujtesën e poezisë shqipe.