Fatmir Terziu: Në kujtim të poetit Grigor Jovani

Krijimtaria poetike e Grigor Jovanit, e përmbledhur këtu nga libri “Botë pa dashuri” (1997) dhe ciklet pasuese, përfaqëson një nga dëshmitë më të qarta të poezisë së emigracionit shqiptar si poezi përvoje, vetëdijeje dhe ndërgjegjeje morale, ku ironia, dhimbja dhe lirizmi bashkëjetojnë në një ekuilibër të brishtë. Poezia e tij nuk kërkon strehë në metafizikë të largët, por në realitetin e përditshëm, të copëzuar, shpesh absurd, ku subjekti lirik endet mes dy atdheve, dy gjuhëve, dy dashurive, dy sistemeve morale, duke mos qenë kurrë plotësisht “në shtëpi”. Që në ciklin “Kjo botë u prish…”, Jovani shfaqet si poet i zhgënjimit aktiv, jo i dorëzimit: heshtja e tij nuk është vdekje, por lodhje, jerm, një gjendje ku shoqëria ngutet t’i vërë etiketa (“Gjumi i ngjan vdekjes”), ndërsa poeti ironizon këtë ngutje me një humor të hidhur, tipik ballkanik, që e shpëton poezinë nga patetika. “Dyshtetësia”, “Patriotët” dhe “Ballkanike” janë tekste kyçe për të kuptuar vizionin e tij politik dhe identitar: flamujt, këngët, gjuhët nuk janë simbole romantike, por mjete grabitjeje, zhveshjeje, manipulimi, ndërkohë që njeriu i zakonshëm mbetet i pambrojtur mes tyre. Patriotizmi i rremë, i shndërruar në udhë pa kthim, shfaqet si një paradoks tragjik ku “gjërat janë të ndara”, ndërsa njeriu i vogël shkon drejt fatit të përbashkët pa e kuptuar. Poezitë si “Antarktida” dhe “Bota” zbulojnë një dimension filozofik më të thellë: kërkimi i botës së ëndërruar, i pranverës morale, përplaset me realitetin e ngrirë të historisë dhe migrimit masiv, ku edhe shpresa mbetet “trill i marrë”, por i domosdoshëm për mbijetesë. Athina, Laçi, Amerika, Turqia, Boni, fshati, shtëpia, shndërrohen në koordinata ekzistenciale më shumë sesa gjeografike; miqtë janë numra telefoni, ndërsa mungesa e tyre peshon më shumë se “pushtimi i Botës”. Në ciklin “Udhëtoj brenda vetes”, Jovani e zhvendos vështrimin nga kolektivi tek intimiteti, por pa e humbur asnjëherë dimensionin shoqëror. “Kompjuter”, “Zëri”, “Trashëgim” dhe “Shtëpia” ndërtojnë një autobiografi poetike ku kujtesa e fëmijërisë, rutina urbane, dashuria dhe humbja dialogojnë me një gjuhë të thjeshtë, por të ngarkuar me nëntekste. Objekti, pragu, hardhia, deti, ora, bëhen subjekte që flasin, duke krijuar një animizëm modern, ku bota i kërkon llogari poetit për mungesën e tij. Në poezitë e marrëdhënieve njerëzore  “Nëna”, “Familja”, “Kumbara”  ai arrin kulme të ndershmërisë artistike, duke mos e idealizuar as varfërinë, as emigracionin, as lidhjet ndërkulturore, por duke i shfaqur si plagë të hapura që kërkojnë dialog, jo hipokrizi. Cikli “Lirika të një moshe tjetër” dëshmon pjekurinë emocionale të poetit: dashuria nuk është më shpëtim, por provë, ndarje, mall, ylber që shfaqet e zhduket; gjuha bëhet më e kursyer, metafora më e përqendruar, ndërsa dhimbja më e qetë, por jo më pak e thellë. Poema “Paridi” mbyll në mënyrë domethënëse këtë univers poetik, duke e shndërruar mitin në akt dëshmie morale kundër gënjeshtrës historike dhe lavdisë së rreme, një klithmë e fundit e poetit që nuk pranon të heshtë as në vdekje. Në tërësi, Grigor Jovani mbetet një poet i kufirit  kufirit gjeografik, kulturor, moral dhe emocional  që e kthen poezinë në akt rezistence kundër harresës, falsitetit dhe indiferencës, duke lënë pas një vepër që flet me zë të ulët, por që jehon gjatë në ndërgjegjen e lexuesit.