Fatmir Terziu: Kur diskursi meton ditëlindjen e artmadhit, Fatbardh Marku

Diku në një portal, artisti emërmadh i Elbasanit, i numëron ditët e lindjes së tij si metafora numrash. Ai ka disa të tilla, se natyrisht i ka metaforike, i ka ditëlindje veprash skenike, veprash arti. Por sot ai na mishëron metaforën tjetër se ka ditëlindje që numërohen me vite, dhe ka të tjera që peshohen me dritë. E sotmja për Fatbardh Markun nuk është thjesht një shenjë në kalendar, por një rikthim i qetë i kohës tek vetvetja e tij krijuese, një përvjetor që nuk kërkon zhurmë, por një vështrim më të thellë mbi atë që ka mbjellë në art dhe në shpirt. Gëzuar ditëlindjen një artisti që nuk e ka matur kurrë veten me duartrokitje, por me përmbajtjen e heshtur të veprës së tij. Fatbardh Marku i përket kësaj të dytës, një krijues që nuk ka nxituar kurrë të duket, por ka zgjedhur të mbetet në shtresëzime, në kujtesë, në atë lloj arti që nuk bërtet, por depërton.

Në një epokë ku skenografia ishte më shumë se një profesion, ishte një disiplinë e rrezikut estetik dhe ideologjik, ai hyri në botën e Radio Televizioni Shqiptar jo vetëm si një i ri i talentuar, por si një kërkues i një gjuhe të vetën. Të krijoje aty do të thoshte të ndërtoje hapësira që shiheshin “me lupë”, ku çdo detaj mund të keqkuptohej, çdo modernitet të interpretohej si tejkalim. Dhe megjithatë, ai nuk u bë kurrë i zhurmshëm, ai zgjodhi të ishte i saktë. Rreth 200 skenografi, në teatër, estradë, spektakël e televizion, nuk janë thjesht një statistikë, por një hartë e padukshme e kulturës shqiptare, ku ai ka lëvizur si një arkitekt i emocioneve kolektive. Në filmat si „Udha e shkronjave“ dhe „Plumba Perandorit“, ai nuk ndërtoi vetëm skena, por kohë, një të kaluar që duhej të dukej e vërtetë edhe kur ishte e ndërtuar nga butaforia.

Por portreti i tij artistik nuk qëndron vetëm në hapësirat që ndërtoi për të tjerët. Ai është, mbi të gjitha, një artist i tërheqjes së brendshme. Në Elbasan, në teatrin Teatri Skampa, ai gjeti atë që shumë krijues nuk e gjejnë kurrë, qetësinë për të qenë vetvetja. Aty grafika e tij, bardhë e zi, e zhveshur nga çdo retorikë, mori frymë si një kundërpeshë ndaj zhurmës së kohës. Ndryshe nga realizmi i detyruar i epokës, ai zgjodhi idilin, dashurinë, natyrën, njerëzit në marrëdhënie të thjeshta me botën. Në këtë zgjedhje ka një qëndrim estetik dhe etik njëkohësisht, një refuzim i butë i çdo butaforie ideologjike. Ai nuk ishte artist i spektaklit të vetes; ai ishte artist i përmbajtjes.

Dhe pastaj vjen momenti që e ndriçon të gjithë këtë rrugëtim nga brenda, takimi me të madhen Hyjnoren, Nënë Tereza. Nuk është thjesht një episod biografik, është një kthesë ontologjike. Ai e përshkruan atë si një çast ku pesha e trupit humbet dhe njeriu bëhet më i lehtë se vetja e tij. Aty ku arti shpesh kërkon afirmim, ai gjeti përuljen. Prekja e saj e thjeshtë, njerëzore u bë për të një lloj pastrimi i brendshëm, një disiplinë e re e ndjeshmërisë: të kontrollosh gjestin, të pastrosh mendimin, të krijosh pa inat. Është e rrallë që një artist ta artikulojë kaq qartë këtë dimension: se arti nuk është vetëm çfarë bën me duart, por çfarë heq nga shpirti përpara se të krijosh.

Kjo përvojë nuk mbeti metafizikë. Ajo u materializua në një nga ndërmarrjet më të mëdha të tij, pikturimin e Kishës së Shën Pjetrit në Elbasan. 410 metra katrorë afreske, vite pune, hyrje në një traditë, atë të artit bizantin, që ai nuk e kishte kultivuar më parë. Këtu Marku nuk është më vetëm skenograf apo grafist; ai bëhet një ndërmjetës mes dritës dhe figurës, mes besimit dhe formës. Në vitrazhet e tij, drita nuk është thjesht element fizik; është një bashkëautor. Dhe pikërisht kjo punë, e heshtur dhe e gjatë, i solli më vonë një vlerësim nga Vatikani, jo si dekoratë, por si njohje e një përkushtimi që nuk kërkoi kurrë shpërblim.

Nëse do të përpiqeshim ta përkufizonim, do të gabonim po ta quanim vetëm piktor, vetëm skenograf, apo vetëm grafist. Fatbardh Marku është një artist i disiplinës së brendshme. Ai nuk ka ndjekur modën, por ka ndjekur një vijë të vetën, të heshtur, të qëndrueshme, ku arti nuk është demonstrim, por përpunim. Në një kohë që kërkon zëra të fortë, ai mbetet një dëshmi se forca më e madhe e artit mund të jetë qetësia.

Dhe ndoshta kjo është dhurata e tij më e madhe për publikun, të na kujtojë se arti i vërtetë nuk të trondit për një çast, por të ndryshon pa zhurmë, ashtu si një dorë e vogël që të kap dhe të mëson të jesh më i lehtë se vetja. Gëzuar ditëlindjen një artisti që nuk ndërtoi vetëm skena, por edhe një mënyrë për të qenë në botë.