Fatmir Terziu: Historia si teatër i ambicies

(një lexim diskursiv i romanit “Ëndrra e doktorit” të Besnik Mustafajt)

Një miku im më sugjeroi të lexoja romanin “Ëndrra e doktorit”. Më tha se kishte qenë fitues i një çmimi në një Panair libri në Prishtinë. Dhe unë me kënqësi, por dhe me kureshtjen e kësaj pene të respektuar, hyra me një sqimë leximi të ndjeshëm, një lexim diskursiv. Dhe menjëherë ndjeva retron e historisë, asaj historie si teatër i ambicies, por dhe si një dialog guximi me klasiken. Pra, ndesha aty ku kisha perceptuar. Nga pak veprat e letërsisë bashkëkohore shqipe që guxojnë të dialogojnë drejtpërdrejt me traditën klasike, "Ëndrra e doktorit" e Besnik Mustafajt zë një vend të veçantë. Vetë ideja për ta rikthyer në prozë Doktor Adhamudhin, personazhin e njohur të Andon Zako Çajupit, nuk është thjesht një ushtrim intertekstual. Ajo është një zgjedhje estetike dhe filozofike që synon të provojë se personazhet e mëdhenj nuk vdesin bashkë me kohën e tyre; ata rikthehen sa herë që shoqëria prodhon të njëjtat deformime morale.

Dhe aty u ndala. Mendova gjatë. Shkova më tej tek leximi i autorit tjetër. Sigurisht në moshë tjetër, në moshë shkolle. Ndjesia u shfaq qashtër. Mustafaj nuk e trajton historinë si muze, por si një organizëm të gjallë. Pikërisht këtu qëndron forca e tij narrative. Ai nuk e rindërton të kaluarën për nostalgji, por për ta përdorur atë si një pasqyrë ku reflektohet e tashmja. Vetë autori e ka konceptuar romanin si një rishkrim në prozë të komedisë "Pas vdekjes" të Çajupit, duke e zhvendosur Doktor Adhamudhin në realitetin shqiptar bashkëkohor. Në këtë mënyrë romani fiton një dimension që shkon përtej fabulës. Ai bëhet një reflektim mbi mënyrën se si pushteti prodhon mite të reja dhe se si individë të caktuar përpiqen ta privatizojnë historinë.

Doktor Adhamudhi nuk përfaqëson vetëm një njeri. Ai përfaqëson një mentalitet. Është mentaliteti që beson se historia mund të manipulohet, se memoria kolektive mund të blihet dhe se lavdia mund të ndërtohet duke përvetësuar sakrificat e të tjerëve. Në këtë kuptim, personazhi fiton një universalitet që e çliron nga identifikimi me një figurë të vetme politike. Edhe vetë Mustafaj ka pohuar se do të ishte reduktuese ta lidhnim doktorin me një emër konkret, sepse ai mishëron një dukuri shumë më të gjerë të elitës shqiptare. Kjo është arsyeja pse romani funksionon si grotesk. Grotesku tek Mustafaj nuk është zbukurim stilistik. Ai është metodë njohjeje.

Sa më absurd të duket realiteti, aq më pranë së vërtetës ndihet lexuesi. Në këtë pikë autori afrohet me traditën europiane të ironisë politike, ku e qeshura nuk shërben për argëtim, por për demaskim. Grotesku zbërthen mekanizmat e hipokrizisë dhe e zhvesh pushtetin nga solemniteti që ai përpiqet t'i imponojë vetes. Nëse do të kërkohej një bosht filozofik i romanit, ai do të ishte marrëdhënia ndërmjet individit dhe Historisë. Kjo është një temë që Besnik Mustafaj e ka trajtuar vazhdimisht në krijimtarinë e tij. Historia tek ai nuk është një kronikë faktesh, por një fushë beteje midis kujtesës dhe ambicies personale. Personazhet e tij jetojnë gjithmonë në kufirin ku e vërteta historike rrezikon të zëvendësohet nga versioni që prodhon pushteti. Pikërisht për këtë arsye romani merr edhe dimension moral. Ai pyet nëse historia u përket atyre që e kanë jetuar apo atyre që arrijnë ta shkruajnë.

Një tjetër element që bie në sy është ndërtimi intertekstual. Në vend që të konkurrojë me Çajupin, Mustafaj dialogon me të. Ky dialog nuk është imitues. Është krijues. Personazhi klasik largohet nga skena teatrale për të hyrë në një univers romanor ku psikologjia, refleksioni dhe ironia marrin përmasa të tjera. Kjo është një teknikë tipike postmoderne, ku tekstet komunikojnë me njëri-tjetrin dhe krijojnë kuptime të reja pa e mohuar burimin e tyre. Studiues kanë vënë në dukje pikërisht këtë përdorim të ndërtekstësisë dhe të zhvendosjes kohore si një nga veçoritë kompozicionale të romanit.

Nga pikëpamja e stilit, Besnik Mustafaj mbetet një nga prozatorët më elegantë të letërsisë shqipe. Ai nuk ndërton fjali për të impresionuar. Ai ndërton atmosferë. Proza e tij ruan një ekuilibër të rrallë ndërmjet refleksionit filozofik dhe rrjedhshmërisë narrative. Ironia nuk bëhet kurrë agresive, ndërsa satira nuk rrëshqet në pamflet. Pikërisht ky vetëkontroll estetik e dallon atë nga shumë romancierë që trajtojnë tema politike.

Në fund, "Ëndrra e doktorit" mund të lexohet si një roman për historinë, por në thelb ai është një roman për njeriun. Për njeriun që kërkon pavdekësinë përmes pushtetit. Për njeriun që e ngatërron lavdinë me pronësinë mbi kujtesën. Dhe për shoqërinë që vazhdimisht rrezikon t'u besojë atyre që flasin në emër të historisë, ndërsa në të vërtetë flasin vetëm në emër të vetes. Ky është ndoshta mesazhi më i rëndësishëm i Besnik Mustafajt: historia nuk është pronë e askujt. Ajo është ndërgjegjja e një kombi. Dhe sa herë dikush përpiqet ta privatizojë atë, letërsia ka detyrën morale ta demaskojë. Në këtë kuptim, "Ëndrra e doktorit" nuk është vetëm një roman politik; është një reflektim i thellë mbi etikën e kujtesës, mbi përgjegjësinë e intelektualit dhe mbi rrezikun që lind kur ambicia personale kërkon të zërë vendin e së vërtetës historike. Punë të bukur dhe profesionale ka kryer dhe "Toena"!