Fatmir Terziu: Çfarë është Elbasani për mua?!

Çfarë është Elbasani për mua?!

Poemë nga Fatmir Terziu

Është tlyni që pikon në majat e petave të byrekë - bugaçeve,

një pikë e artë që s’bie kurrë në tokë,

por rri pezull si një bekim i vogël mbi urinë e mëngjesit.

Është aroma që derdhet mbi petale të buta karakaftesh,

si një psherëtimë e ngrohtë që e njeh emrin tim

edhe kur unë harroj ta them.

Elbasani për mua

është timbri i paqtë i dashurisë

që ndalon mbi telat e violinës së Myzyrit,

një tingull i hollë që s’e ndan dot nga mbrëmja,

një vibrim që rri pezull mbi kalldrëme

dhe i mëson hapat të mos bëjnë zhurmë.

Është bleta që flet shqip midis faqeve,

që mbledh polenin e fjalëve

dhe i shndërron në mjaltë kujtese.

Ndërsa Konstantin Kristoforidhi

bekon përkthimin e fjalëve

dhe shenjtërimin e paqtë të Biblës,

si një dritë që nuk fiket

as kur shekujt mbyllin dritaret.

Është ritmi i bardhë i këngëve të kumurive në belë të ditës,

kur dielli hap portat e qiellit

dhe qyteti zgjohet me rrahjen e rrezeve të dritës.

Është shpirti i gurit të Kalasë,

Kalaja e Elbasanit,

i zmaltuar nga çekiçët e ustallarëve,

ku çdo goditje ka lënë një fjali,

çdo mur një betim.

Është trëndafili që kundërmon bahçeve,

portokalli që qesh në degë,

limoni që shndrit si një monedhë e verdhë,

ulliri që mban mbi supe historinë

dhe e jep vajin si paqe.

Është Shkumbin

që dirigjon erën e Krastës,

si një maestro i padukshëm

që lëviz fletët e pemëve në partiturë.

Është Zaranika

që zbret lajmin e largët,

një pëshpërimë uji

që e njeh sekretin e gurëve.

Është udha mbi Via Egnatia,

ku këmbët e botës kanë kaluar

duke lënë pas pluhur dhe legjenda.

Është hija e Skampas,

pozicioni strategjik që s’ka humbur kurrë drejtimin,

një nyje lidhëse në hartën e Shqipërisë

dhe në hartën time të brendshme.

Është qyteti i arsimit,

qyteti i mësuesve,

ku fjala “abecé” shqiptohet si një lutje e parë,

ku bankat mbajnë mbi shpinë

duart e vogla që mësojnë të shkruajnë dritë.

Një qendër kulture,

ku librat frymojnë

dhe mendimi nuk mbyllet me dry.

Është ballokumja që ngrohet në duar

në festën e Ditës së Verës,

një diell i vogël me sheqer

që shpërndan pranverën në çdo prag.

Është Bysheku,

me gjelbërimin që flet me zë të ulët,

janë Llixhat e Elbasanit,

ku uji shëron plagët e padukshme.

Është një qytet fushor, i rrethuar nga kodra,

një zemër në mes të Shqipërisë,

që rreh pa zhurmë

por me këmbëngulje.

Është qyteti ku feja është bashkim i tryezave,

ku buka ndahet pa pyetur emrin,

ku kambanat dhe ezani

ngrihen në të njëjtin qiell.

Qyteti ku gjuhët flasin me zemër,

ku dashuria bekohet

edhe kur është e thjeshtë.

Është vendi ku kanë lindur të mëdhenj e të vegjël,

ku fëmijët rriten me pluhur rruge në këpucë

dhe me ëndrra të mëdha në xhep.

Është qyteti që ka shpirt e zemër,

që nuk është vetëm një pikë në hartë,

por një frymëmarrje në gjoksin tim.

Çfarë është Elbasani për mua?

Është një violinë që nuk hesht.

Një lumë që më njeh.

Një gur që flet.

Një ballokume që shkrihet ngadalë në kujtesë.

Një qytet që më thërret me emër

sa herë që them:

jam.

Dhe kur them “jam”,

e ndiej se pas kësaj fjale

qëndron një qytet i tërë,

me dritare që hapen njëherësh

si kapakë librash të vjetër.

Elbasani për mua

është zëri i fshehtë i oborreve,

ku hardhitë ngjiten mbi mure

si kujtime që nuk pranojnë të bien.

Është hija e portave të mëdha prej druri,

që ruajnë brenda të qeshura fëmijësh

dhe biseda që zgjasin deri në muzg.

Është kalldrëmi që më mëson durimin,

çdo gur një shkronjë,

çdo hap një fjali e pambaruar.

Është drita që bie mbi xhama

dhe shpërndahet si një bekim i heshtur

mbi tryezat ku buka ndahet baras.

Është mbrëmja që zbret ngadalë

mbi kafenetë e vjetra,

ku fjala rri pezull në ajër

dhe burrat flasin për kohën

si për një mik që u ka ikur pa përshëndetje.

Elbasani për mua

është një kambanë që s’ka nevojë të bjerë

për t’u dëgjuar.

Është një ezan që ngrihet

si një fije drite në horizont.

Është një qytet që nuk grindet me qiellin,

por e pranon shiun si mësim

dhe diellin si shpërblim.

Është mëngjesi me zhurmën e biçikletave,

me fëmijët që nxitojnë drejt shkollës,

me çantat që mbajnë brenda

më shumë se libra,

mbajnë të ardhmen.

Është një bankë druri

ku emrat janë gdhendur fshehurazi,

si betime të vogla dashurie.

Është një mësues që flet ngadalë

dhe e bën alfabetin të duket

si një kopsht me lule të reja.

Elbasani për mua

është një qytet që nuk harron.

Ai i mban brenda vetes

kohët e vështira dhe ditët e bardha,

si dy duar që nuk ndahen.

Ai i ruan gjurmët e hapave

edhe kur pluhuri i mbulon.

Është një prag që të pret,

edhe kur ti vonohesh me vite.

Është një dritë që mbetet ndezur,

edhe kur rrugët errësohen.

Dhe nëse një ditë do të më pyesin

se ku fillon rrënja ime,

nuk do të tregoj me hartë.

Do të them:

ajo fillon aty ku aroma e byrekut

përzihet me erën e lumit,

aty ku guri flet me diellin,

aty ku dashuria nuk ka nevojë për dëshmi.

Sepse Elbasani për mua

nuk është vetëm vend.

Është kujtesë që rreh.

Është frymë që më mban gjallë.

Është një emër që e them me zë të plotë,

si një lutje,

si një falënderim,

si një kthim i përhershëm në vetvete.

Dhe sa herë që largohem,

më duket sikur një fije e padukshme

mbetet e lidhur pas kyçit tim,

si një fill i artë që më tërheq butë

drejt oborreve me hije fiku

dhe dritareve që hapen me një kërcitje të lehtë.

Elbasani për mua

është era që kalon mbi fusha

dhe sjell me vete zërat e gjyshërve,

që flasin për kohë të tjera,

për stinë që vinin më ngadalë,

për bukë që piqej me durim

dhe për dashuri që rritej pa zhurmë.

Është një stol në park,

ku heshtja nuk është boshësi,

por një bisedë e brendshme me qytetin.

Është hija e një plepi të gjatë

që tundet si një dorë e përhershme

duke përshëndetur kalimtarët.

Është sheshi që mbledh hapat,

që i bën të huajt të ndihen vendas,

dhe vendasit të kuptojnë

se rrënjët nuk janë zinxhirë,

por krahë.

Elbasani për mua

është një qiell i hapur mbi kodra,

ku retë kalojnë si letra të bardha

që presin të shkruhen.

Është një mbrëmje vere

kur ajri mbushet me aromë portokalli

dhe bisedat rrjedhin si një lumë i qetë.

Është një dritë në dritare,

që s’pyet se kush je,

por të njeh nga hapat.

Është një derë që hapet

pa trokitje të fortë,

sepse besimi këtu është zakon.

Është qyteti ku koha

nuk është armik,

por mësues.

Ku e shkuara nuk është barrë,

por themel.

Ku e ardhmja rritet

si një filiz ulliri

që kërkon vetëm pak dritë.

Elbasani për mua

është një frymëmarrje e gjatë,

një pushim midis dy rrahjeve të zemrës.

Është vendi ku e kuptoj

se kush jam

pa pasur nevojë të shpjegohem.

Dhe në fund,

kur nata bie mbi çatitë e kuqe

dhe yjet ndizen mbi kalanë e vjetër,

ndiej se qyteti fle,

por zemra e tij rreh ende.

Rreh nëpër gurë.

Rreh nëpër lumë.

Rreh nëpër fjalë.

Rreh në mua.

Sepse Elbasani për mua

është shtëpia që nuk mbyllet kurrë.

Është fjala që kthehet gjithmonë në fillim.

Është një emër që e them me mall,

me krenari,

me dashuri të pashtershme.

Është vetja ime,

e shkruar me dritë

mbi një qytet që ka shpirt

dhe zemër.

Dhe kur agimi çel sytë mbi çatitë e kuqe,

një puhizë e lehtë zbret nga kodrat

dhe prek ballin e qytetit

si një dorë nëne që zgjon me butësi.

Elbasani për mua

është troku i hapave në mëngjesin e hershëm,

kur furrat hapin kraharorin e ngrohtë

dhe tymi i bukës ngrihet drejt qiellit

si një falënderim i bardhë.

Është zhurma e lehtë e tregut,

ku frutat flasin me ngjyrë,

ku ullinjtë rrinë si rruaza të errëta

në duart e shitësve të buzëqeshur,

ku çdo pazar është edhe një bisedë.

Është zëri i fëmijëve në oborre,

topi që përplaset mbi mure të vjetër,

dhe një dritare që hapet

për të thirrur emrin e dikujt

me dashuri të padukshme.

Elbasani për mua

është një histori që nuk mbaron,

një dorëshkrim i gjatë

ku çdo brez shton një faqe,

pa fshirë kurrë të mëparshmen.

Është një qytet që i mban plagët me dinjitet,

që i mban kujtimet si medalje,

që i mban shpresat si farë

në tokën e vet pjellore.

Është një mbrëmje me dritë portokalli,

kur dielli rrëshqet mbi muret e kalasë

dhe hija e tyre zgjatet

si një krah që përqafon gjithë fushën.

Është një karrige në verandë,

një gotë ujë i freskët,

një heshtje që s’është vetmi,

por prehje.

Elbasani për mua

është qyteti ku nuk kam nevojë

të shpjegoj mallin.

Ai e di.

E njeh në zërin tim,

në mënyrën si e them emrin e tij

ngadalë,

si një fjalë të shenjtë.

Dhe nëse një ditë do të më duhet

të zgjedh një vend për të pushuar mendimet,

do të zgjedh hijen e një ulliri,

pranë murit të vjetër,

ku guri ruan freskinë e shekujve

dhe era sjell aromën e tokës.

Sepse Elbasani për mua

është një lutje që nuk shkruhet,

por jetohet.

Është një këngë që nuk këndohet me zë,

por me zemër.

Është rrënja që më mban drejt.

Është drita që më kthen.

Është shtëpia që më pret,

edhe kur koha kalon.

Dhe sa herë që e mbyll sytë,

e shoh:

një qytet me shpirt e zemër,

që rreh butë,

që rreh thellë,

që rreh përgjithmonë

brenda meje.

Dhe më tej,

kur e shqiptoj ngadalë emrin e tij të vjetër —

“El basan”,

“Il basan” — vura dorë,

si një vulë mbi tokë,

si një premtim i hedhur në gur,

ndiej se historia nuk është vetëm rrëfim,

por frymë që endet nëpër lagje.

Elbasani për mua

është qyteti i tridhjetë e një lagjeve,

secila me një emër që tingëllon si një kambanë e vjetër,

si një thirrje që vjen nga thellësia osmane e shekujve,

dhe ende sot, në gojën e banorëve të vjetër,

ato emra jetojnë,

më kokëfortë se tabelat e reja.

Është “Kala”,

me dy zemra brenda mureve:

“Deruni Kala” dhe “Xhami Qebir”,

ku guri mban gjurmët e hapave

që nga koha e Mehmet II, që e rindërtoi në vitin 1466

i dha qytetit një frymë të re.

Brenda saj, hamami i vjetër,

imaretet e bamirësisë,

mullinjtë e ujit e të vajit,

ishin zemra që rrihnin për të varfrit.

Aty feja nuk ishte ndarje,

por fqinjësi.

Është “Kule”,

kulla që ruan hyrjen,

një sy prej guri që s’fle,

nga porta lindore në jugore,

si një kujtesë se qyteti është mbrojtur

jo vetëm me mure,

por me durim.

Është “Alaedin”,

që mban në emër hijen e një veziri,

një copë lindje në lindjen e qytetit,

midis shkollave e shtëpive,

aty ku dikur regjistrat e kadiut

numëronin familje

dhe shënonin besimin e tyre

me bojë të zezë mbi letër të zverdhur.

Është “Baba Ogllu”, që populli e bëri “Bobolle”,

babë e bir në një tingull të vetëm,

nga xhamia e Tabakëve

deri tek varrezat e mëdha,

ku koha pushon

dhe emrat bëhen lutje.

Është “Tabakhane”, lagjja e lëkurëve,

ku duart përpunonin erën e kafshëve

dhe e shndërronin në jetë tregu,

ku zanati ishte nder,

dhe bulevardi i sotëm fsheh nën asfalt

gjurmët e zejeve të djeshme.

Është “Bodurre”, apo “Budur Iskënder”,

rreth Skënderit të shkurtër,

pranë tregut,

ku shitblerjet gumëzhinin si bletë,

dhe njëzet e shtatë veprime në vit

ishin shenjë e një zemre që rrihte fort.

Është “Karavelie”,

mes Kalasë dhe Zaranikës,

me pesë mullinj vaji

që shtypnin ullirin

si koha që shtyp vitet,

duke nxjerrë thelbin.

Është “Haznedare”,

arkëtari i padukshëm i qytetit,

rruga e Narazanit,

pusi, mulliri, çezma,

ku financa dhe uji

rridhnin në të njëjtin ritëm.

Është “Spahikorre”,

ku hija e spahinjve endet ende

mbi tokën e timareve,

ku familjet e pasura lanë gjurmë

dhe emrat u bënë histori.

Elbasani për mua

është qyteti ku xhamia

bëhej qendër lagjeje,

ku pranë saj çezma dhe hamami

ishin vendtakim i jetës,

ku uji rridhte për të gjithë,

pa dallim.

Është qyteti që në shekullin e shtatëmbëdhjetë

numëronte njëzet e tetë lagje

e katër mijë shtëpi,

një qytet fushor që u rrit

si një pemë me rrënjë në turqishte

e degë në shqip.

Sot,

edhe pse emrat janë ndërruar,

edhe pse koha ka vendosur tabela të reja,

banorët e vjetër orientohen

me fjalët e gjyshërve:

“te Bobollja”,

“te Spahikorrja”,

“te Tabakhanja”.

Sepse Elbasani për mua

nuk është vetëm hapësirë.

Është një hartë me emra që s’duan të vdesin.

Është një qytet që flet në dy kohë:

në atë osmane

dhe në këtë të sotmen.

Është një kujtesë që nuk pranon të përkthehet plotësisht,

por që jeton në gojë,

në tregime, në pragje,

në mënyrën si themi:

“po shkoj në lagje”.

Dhe në fund,

kur i mbledh të gjitha këto emra

si rruaza në një varg të gjatë, të shtrenjtë

kuptoj se Elbasani për mua

është më shumë se një qytet.

Është një dorë e vënë mbi histori.

Një “Il basan” i përhershëm.

Një vulë mbi zemrën time.

Dhe më tej,

Elbasani për mua

është dora e ashpër dhe e ngrohtë e duarartëve,

ata që erdhën nga Golloborda,

nga Opari,

nga Korça, nga Orenja, Çermenika,

me trastat mbi supe

dhe me zanatin në pëllëmbë.

Ata që ngritën mure me gurë të bardhë,

që gdhendën dritare me harqe drite,

që zbukuruan portat me lule druri

dhe i dhanë qytetit fytyrë e dinjitet.

Çekiçi i tyre ishte muzikë,

sharra një violinë e fortë,

dhe çdo shtëpi një poezi e ngritur me djersë.

Ata e bënë Elbasanin

jo vetëm me tulla e gëlqere,

por me shpirt.

Çdo çati mbante frymën e maleve nga kishin ardhur,

çdo prag kishte mallin e fshatrave të largëta.

Dhe qyteti i priti,

siç pret një zemër e madhe

rrahje të reja.

Elbasani për mua

është kënga për vajzat e bukura,

me shami të lehta mbi flokë,

që ecnin si pranverë nëpër rrugë,

dhe për djemtë si petrita,

që e mbanin krahun drejt

dhe shikimin të kthjellët si qielli pas shiut.

Janë këngët që dilnin nga oborret,

nga dasmat që zgjasnin me ditë,

nga lahutat e çiftelitë,

nga duartrokitjet që bashkonin lagje të tëra.

Një qytet që këndonte

edhe kur s’kishte skenë,

edhe kur drita ishte vetëm hënë.

Është berberi i lagjes,

që të qethte duke kënduar,

me briskun që shkëlqente si një vijë drite,

dhe me zërin që lëkundej

midis humorit e mallëngjimit.

Flokët binin si gjethe vjeshte,

dhe bashkë me to

binte edhe lodhja e javës.

Është nëna që këndon,

edhe kur zemra i është mbushur me zemerim.

Ajo e fsheh dhimbjen në ninullë,

e tret mërzinë në melodi,

dhe e mëson fëmijën

se jeta nuk ndalet për hidhërim.

Elbasani për mua

është një qytet që ka ditur të qajë me dinjitet

dhe të qeshë me shpirt.

Një qytet ku kënga

është ilaç,

ku zanati është nder,

ku bukuria është thjeshtësi.

Është zëri i mjeshtrit që thotë:

“ma sill daltën”,

dhe i riut që përgjigjet me respekt.

Është një zinxhir duarsh

që kalon nga brezi në brez,

pa u këputur.

Është qyteti që u ndërtua

nga ata që erdhën,

që u rrit nga ata që qëndruan,

që u zbukurua nga ata që e deshën.

Dhe kur i kujtoj të gjithë,

duarartët, këngëtarët, berberët,

nënat me ninulla në buzë,

vajzat si dritë,

djemtë si petrita,

e kuptoj se Elbasani për mua

nuk është vetëm histori e shkruar.

Është histori e kënduar.

Është mur i ngritur me dashuri.

Është zë që s’hesht.

Është qytet që jeton

në çdo dorë që punon,

në çdo zemër që rreh,

në çdo këngë që ngrihet

mbi çatitë e tij.

Dhe tani,

kur e mbledh gjithë këtë dritë në duar,

kur i dëgjoj këngët, çekiçët, ninullat,

kur shoh gurët që flasin e lagjet që mbajnë emra shekujsh,

e di se Elbasani për mua

nuk është vetëm kujtim.

Është thirrje.

Është mesazh paqeje,

i dalë nga tryezat ku buka ndahej pa pyetur për fe,

nga lagjet ku kambana dhe ezani

ngriheshin në të njëjtin qiell,

nga nënat që këndonin edhe në zemerim

për të mos e lënë errësirën të fitojë.

Elbasani për mua

është qyteti që u mëson të rinjve

se rrënjët nuk janë pengesë,

por forcë.

Se historia nuk është barrë,

por themel mbi të cilin ndërtohet e ardhmja.

Të rinj,

mos e shihni qytetin vetëm si rrugë që duhen kaluar,

por si duar që duhen mbajtur.

Mos e lini politikën

t’ju ndajë si gardhe të padukshme.

Bëjeni atë shërbim,

jo mur.

Sepse politika,

kur harron qytetin,

bëhet zhurmë.

Por kur e dëgjon qytetin,

bëhet urë.

Elbasani për mua

është koha që kalon,

por edhe koha që pret.

Pret mendje të kthjellëta,

duar të pastra,

zëra që nuk bërtasin për pushtet,

por flasin për drejtësi.

Është një qytet që nuk kërkon shumë.

Vetëm pak më shumë dashuri.

Pak më shumë ndershmëri mes nesh.

Pak më shumë kujdes për gurin e vjetër

dhe për fëmijën e vogël që vrapon në shesh.

Ta bëjmë më të bukur,

siç e bënë dikur duarartët me çekiç e daltë.

Ta ribëjmë bahçe trëndafilash,

ku çdo lagje të jetë një lule,

ku çdo i ri të jetë një syth që çel,

ku çdo i moshuar të jetë rrënjë që mban tokën.

Ta pastrojmë nga pluhuri i fjalëve të kota,

ta ujisim me vepra.

Ta mbjellim me libra, me art, me dije.

Ta mbrojmë nga urrejtja

siç mbrohet një kopsht nga acari.

Elbasani për mua

është një premtim i hapur.

Një qytet që pret të përqafohet nga brezi i ri,

jo të braktiset.

Një qytet që mund të bëhet sërish

kryeqendër e mendimit,

kopsht i arsimit,

dritë e kulturës.

Le ta bëjmë paqen zakon.

Le ta bëjmë bashkimin forcë.

Le ta bëjmë politikën shërbëtore të qytetit,

jo zot të tij.

Dhe kur një ditë fëmijët tanë

të ecin nëpër lagjet me emra të vjetër,

të dëgjojnë këngë të reja,

të ndiejnë aromë trëndafili në ajër,

të thonë me krenari:

Ky është qyteti ynë.

Ky është Elbasani.

Një qytet me shpirt.

Një qytet me zemër që s'vuan.

Një qytet që u bë më i bukur

sepse ne zgjodhëm ta duam.