ESSE PËR VENDLINDJEN TIME


Dr Lutfi Alia

ESSE PËR VENDLINDJEN TIME


Dr Lutfi ALIA


Vali është vendlindja ime, është gëzimi dhe krenaria e origjinës time, është pakti solemn i besës që kam lidhur me atë fole hyjnore, aty ku para 72 vitesh erdha në jetë dhe që më ligjeroi të drejtën të jem malësor kryelartë dhe kryemëvehte, që më bën të mos ndihem i larguar dhe i vetmuar në këtë botë të rrëmujëshme.

Vali im më thërret çdo ditë ta përjetoj së bashku me njerëzit e mi, me gjithë mrekullitë që gjallojnë në ato troje mes maleve me bukuri magjepse, që më frymëzuan të shkruaj këto rrjeshta meditime, këngëtime zemre, përjetime, përsiatje dhe regëtime shpirtërore.


Gryka mes maleve, ku e merr zanafillën lugina hiroshe e Valit.

Vali im gjysëm i shenjtë e gjysëm profan, është poemë toke dhe qielli, është simfoni dashurie, është mit, është magji, është jehonë patriotizmi, është legjendë, është kushtrim bukurie, është mrekulli e maleve epike, që e ruajnë të strukun në gjirin e tyne.

Prej mbi 3000 vite, aty në luginën e Val Martis të Parthinëve dhe të Albanëve, të Kunavisë dhe të Martanas, kanë jetuar dhe vazhdojnë të jetojnë valatosët trima dhe të mençur, që i kanë dhënë jetë kësaj perle të fshehur mes maleve të rrethuara me kreshtat e larta, me hire të vrazhdët dhe të frikëshme bukurie.

Kodi genetik i valatosëve është i shkruar nga malet e larta dhe të ashpëra, që i kanë ngjizur karakterin e fortë, trimërinë, patriotizmin, rreptësinë, krenarinë, besën, mikëpritjen, solidarietetin dhe plot virtyte të larta, që sociologët e ditëve të sotme i konsiderojnë si kuriozitete arkaike të moteve të shkuara.

Mali Snoi i Madh.

Askush s’ka mundur t’i nënshtroi këta malësorë, as luftërat, as tradhëtitë, as gjakmarrja mizore, as harresa, as braktisja dhe as ndëshkimi nga pushtetet arrogante, as dimri i egër, as varfëria, as mungesa e burimeve të ujit, që e zëvendësonin me ujë bore të shpellave misterjoze të Bardhetës.

Valatosët gjithëçka e kanë përballuar me guxim e trimëri, me besë, me kanun, me mençuri, me kulturë, me virtyte, me krenari, me zmërbardhësi e mikpritje, kanë jetuar dhe e kanë ndërtuar me punë dhe dinjitet jetën e bukur e të thjeshtë deri në varfëri, andaj historiani J.Von Hahn dhe shkrimtari anglez James M. Ludlow, i kanë pagëzuar valatosët personazhe legjendash.

Mali Snoi i Vogël i fotografuar nga maja e Snoit të Madh.

Vali e merr zanafillën në gykën e ngushtë të Vaut të Valit, që hapet si porta e parajsës mes shpateve të Snoit të Madh dhe Shkëmbit të Gropave, aty në sinorin verior të fushes së gjërë të Bizës të Martanas.

Në të dy anët e Grykës së Valit, në lindje hijerëndë lartësohet shpati i thepisur i Snoit dhe në perëndim Mali i Sponës, që e ngushtojnë qiellin kaltërosh, por dhe i japin rrugë embëlsisht lëndinave gjelbëroshe me plot lule shumëngjyrëshe, të atyre lëndinave bukuroshe, që zgjaten njera pas tjetrës në livadhe dhe ara me tarracim natyral, në gjatësi 14 km luginë plot hire e bukuri magjepse.

Malet e Snoit, dikur Mons Sanas e më pas Malet e Shën Antonio – Shën Noi – në ditët e sotme Snoi i Madh dhe Snoi i Vogël, me kurmin e tyre legjendar dhe të shenjtë, si

Përroi i Bizës, i gëlltitur nga honestera e Valit.

kushtrime të lashtë dhe guardianë të rreptë, të krekosur kundrojnë luginën, duke e shoqëruar me fllade të freskët dhe me magji bjeshkore, deri në fund, aty ku Vali mbyllet me pyllin e dendur të arrave dhe me bregoren e Blishtës buzë lumit Mati.

Lugina bukuroshe e plot jetë e Valit, shtrihet pas një bregu shkëmbor, që djallëzisht e digëzon përroin e Bizës, si mallkim ia ndal vrapin, duke e detyruar ta derdhi ujin në honesteren e Valit. Pasi hynë në hidrën grykëshpellë, uji gurgullon në zemër të malit dhe zbrazet i kthjellët, i freskët poshtë në currilat e Valit, në fund të humneres së egër, ku lumi shkumëbardhë i Xixullës, përqafohet me lumin e Matit, që rrjedh i zhurmëshëm në shtratin e ngushtë shkëmbor.

Livadhet e Sanas, emër i lashtë nga mali Sanas (Snoi i Madh) që lartësohet djathtas.

Vali është i përqafuar nga malet, që ngrihen prepotente në lartësi, me kreshtat e bardha, që përkdhelen butësisht me qiellin e tejskajshëm të kaltëruar, që eshte më i bukur se qielli në tabllotë e Mark Chagall.

Kur ngjitesh në malet rreth Valit, kush arrinë maje kreshtave të bardha, aty prek qiellin, ndjenë aromën e bjeshkëve, përqafohet nga era, mbushet me dashuri mali dhe ndiçohet me shkëlqime diellore.

Kultet e këtyre hyjneshave pagane, valatoset i kanë përjetësuar me legjendën e vashës së bukur-Zana- Shtojzovalle, që del nga liqeni i Valit dhe martohet me bariun bukurosh, një legjendë e lashtë e ilirëve paganë, e ruajtur me fanatizem nga valatosët, që e kanë transmetuar gojarisht të pandryshuar deri në ditët tona, një rrefenjë e bukur plot art dhe me emocione drithëruese, një legjendë mistike unikale në botën shqiptare.

Në Val, stinët rrjedhin në rregullin natyror, rendin duke e shtyrë njera tjetrën mes maleve, kreshtave bardhoshe shkëmbore, pyjeve të dendur me ahe, lisa, dushknaja, pajna, shkozë, arra, lajthi dhe thana; rrokullisen maleve, lëndinave, livadheve dhe arave të gjelbëruara dhe ngjiten në kaltërsitë hyjnore të qiellit, duke jehuar si në meloditë e muzikës magjepse “Katër stinët” e Antonio Vivaldit

Gjatë shëtijeve nëpër rrugët e gurta me shtratin e ngushtë endur me erë mali, mbuluar me eterin e kaltërt, me hyjnitë roje mbi kreshtat e larta, kam përjetuar agimet e bardha, të zgjuara nga syri i diellit pranveror, që pasi e zbardhon ditën, me rrezet e ngrohta e përkëdhel vesën mbi petalet e trëndafilave të egër dhe të zambakëve të bardhë, mbi gjethet gjatore të misrit shtatshkurtër, mbi gjethet e thanave ambël-tore dhe të luleve gjithëngjyrëshe qendistare të lëndinave.

Pranvera në Val arrinë me festë, me të bukurën, hiroshen “Dita e verës”, festën pagane që kremtohet nga valatosët me fantazinë dhe simbolizmin festiv, që shprehin kapërcimin nga kaosi - mundimi - acari

- izolimi dimëror, në rregullin, ngrohtësinë dhe normalitetin natyral dhe social që sjell pranvera.

Ditën e verës, valatosët e festojnë me gëzime familjare dhe kolektive, me argëtime, me alegri dhe me humor. Në ritet e kremtimit të Ditës së Verës, evokohen mitet e Artemises helene me amazonat, të Dianës romake me nimfat, të Zanës - Thanës iliroshqiptare me Shtojzovallet dhe Orët.

Kultet e këtyre hyjneshave pagane, valatoset i kanë përjetësuar me legjendën e vashës së bukur-Zana- Shtojzovalle, që del nga liqeni i Valit dhe martohet me bariun bukurosh, një legjendë e lashtë e ilirëve paganë, e ruajtur me fanatizem nga valatosët, që e kanë transmetuar gojarisht të pandryshuar deri në ditët tona, një rrefenjë e bukur plot art dhe me emocione drithëruese, një legjendë mistike unikale në botën shqiptare.

Në Valin tim, dita me dritë dhe me tingull dielli rrjedh në dinamikën e punëve bujqësore dhe të blegtorëve të dedikuar me pasion mbarështrimit të dhive të famëshme të rracës së Valit, me jetën aktive në shtëpitë e gurta dhe kur arrinë muzgu, dita mbyllet e mbushur me këngët e zanave të malit, jeta pushon në gjumin plot ëndërra të bukura, nën qiellin e yllëzuar dhe hënën e argjendtë dritëbutë, që i kundron nga lart ne heshtje magjepse dhe i përkedhel me dritën e argjendët.

Pamje e pjesëshme e lakadredhjeve të Shkallës së Valit.

Kush ka fatin të vizitoi Valin e rrethuar me kurorat e majamaleve të hijëshme, atë luginë gjelbëroshe të endur me eterin kaltërosh, e kupton se aty mungon një piano dhe Richard Wagneri, që të kompozoi një sonatë mali dhe qielli, të njëjtë si “Rid of Valkiries” dhe muzika të jehoi në zemër të maleve, të rendi nëpër luginën hiroshe, të ngjitet mbi dy rrokaqiejt e Snoit, të perkedheli Lugun e Drenit, të ndalet mbi majën e Polemit dhe të Perporthit, të kaloi përmbi kreshtat e thepisura të Kalthënekëve dhe përmbi majat e malit të Manës, të përqafoi Bardhetën mitike dhe më pas të rrokulliset nëpër lakadredhjet e Shkallës së Valit, per t’u freskuar në ujin e kthjellët të kanioneve të egër të Xixullës dhe të Matit, që thepojnë 1200 metra tatpjetë.

Shkalla e Valit, e kacavjerr në 72 lakadredhje të ngushta në shpatin e thepisur të malit mbi kanionin e Xixullës, ngjitet ngadalë dhe pjerrtas deri në majën e malit bardhosh e pasi kapërcen grykën e ngushtë mes dy kreshtave, më tej zbret ngadalë duke u shkrirë me luginën hiroshe.

Në ditët pas shirave të rrëmbyeshëm, poshtë lumi i Xixullës oshtinë si një simfoni zhurmëmadhe, duke i shoqëruar hap pas hapi udhëtarët, që rendin tragën e ngushtë. Sa më shumë ngjitesh në lartësi të shkallës, aq më shumë ngazëllehesh me ato panorama frymëndalse, që të shfaqen përballë e mbetesh i gozhduar dhe i mahnitur para atyre mrekullive natyrore.

Mali i Manës, përtej majave shtrihet mali i Bardhetës dhe mes tyre shtrihet e fshehur lugina e Valit.

Sa herë jam ngjitur dhe kam zbritur nëpër ato lakadredhje të ngushta, të gdhendura në shpatin e thepisur dhe bardhosh të malit, kam ndjerë dritën që zbret prej lartësive të majave si frymëmarrje e freskët dhe jam ndalur dhe e kam kundruar atë fashë vezulluese, që lëshohet butë-butë dhe pa u ndjerë prej majave të atyre bjeshkëve, derisa e prek me sytë dhe e ndjen në shpirt. Sa më herët kaloja nëper Shkallën e Valit, aq më shumë bukuri shikoja, aq më me ëndje e kundroja qiellin dhe pejsazhet, aq më shumë përpihesha nga dëshira të kundroja natyrën dhe shpirtin, të prekja dritën diellore dhe ndjenjat delikate, duke jetuar në festën pabujë të zbardhjes së ditës, kur ajo ende s’e kishte nisë ritmin, e kur gjithçka rreth meje ishte e përgjumur, sypalame, pezull, e papërlyeme me vrullin e ditës zhurmëmadhe e kësisoj udhëtoja në një heshtje të thellë, sa të dukej sikur po përjetoja një ëndërr parajse.

Mëngjezeve verore, rrezet e diellit herak i përkëdhelin rrokaqiejt e Snojve, Lugun e Drenit të mbuluar me pyllin e dendur, shkrepat e thepisura të Kalthnekëve dhe majat e Manës, kreshtat bardhoshe të maleve të Polemit e të Përqarkes dhe Bardhetën me bukuritë dhe misteret, që i mban të fshehura në vetvehte.

Në ditët kur i nxehti i përcëllon qytetet, në Val ndjen një puhizë të hollë freskuese, që rrëshqet lehtas monopateve të bardhimta të dy Shullaneve (Malet Soleluna) duke e përkedhel tërë luginën gjelbëroshe. Laureshat e sapozgjuara, hareshëm ia thonë këngës me melodi magjepse cicërimash, bashkuar me korin e bilbilave dhe të thëllëzave. Fluturat shumëngjyrëshe krahëlehta, duke hedhur valle lozonjare fluturojnë shkujdesshëm përmbi lulet, me petalet e zbukuruara me perla vese.

Livadhe dhe lëndina luleshumë, përballë malit të Polemit.

Në këtë atmosferë natyre të hapur bjeshknore, duke rendur nëpër shtigjet e ngushta buzë shpateve të maleve, kam ndjerë dashurinë, mallin përvëlimtar dhe lirinë në këtë hapsirë të gjërë hyjnore.

Sa më shumë të jetohet me Valin, aq më shumë ngazëllehesh me ato panorama frymëndalse, që të shfaqen përballë dhe mbetesh i shatisur dhe i mrekulluar para asaj natyre te mbrojtur nga hyjnitë.

Në vitet e fëmijërisë dhe pak vite të rinisë, pushimet e verës i kam kaluar në Val dhe sa herë shetisja nëpër luginën hiroshe, gjeja diku nji qoshe dhe ulesha qetësisht, duke dëgjuar sonetat gazmore të zogjëve këngëtarë, bis-biset e bletëve punë-ëmbëla dhe simfoninë fërshëllimtare të erës së malit dhe i patrazuar prej askujt, shijoja ata pjesë parajse, që s’gjendet kërkund në botë dhe në kenaqësi vetiake, derdhja pak vargje dashurie për Valin.

Vështroj malet për rreth Valit,

dhe ato më shikojnë drejt në sy,

e diç më thonë, në heshtje hyjnore

tregojnë diçka për mitet e lashta,

ndofta flasin dhe për mua,

apo kërkojnë një ëndërr të humbur,