EDHE UNË E VESHA MJEGULLËN E HOLLË...


Dr. Bardhyl Maliqi


Shënime për librin poetik të Kristo Çipës


Kristo Çipa, edhe unë e vesha mjegullën e hollë, e bëra këmishë për vete dhe fëmijët e mi dhe vërejta se kjo këmishë u rrinte bukur! Gjatë viteve të mia të fillimeve të mësuesisë përditë ngjitesha maleve duke udhëtuar orë të tëra nëpër mjegull, por atëherë s’ më binte ndërmend ta veshja mjegullën e hollë. I ri, plot energji fizike, as që doja t’ia dija për mjegullat. Por vjen një moshë që ti mendon për to, filozofon për misteret që fshihen brenda tyre dhe i poetizon ato, i shet, i tjerr dhe i bën edhe këmishë djalërie.

Me dhjetëra herë e kisha parë edhe mjegullën që mbulonte Pilurin, kur shkoja apo kur kthehesha nga Vlora, por erdhi edhe dita që shkova në Pilur, hëngra bukën e tij dhe piva ujë gurrash dhe natyrisht rakinë e rrushit gjysmë të egër, laraman e kokërrfortë bashkë me aromat e fushës së Vanovës dhe erën e malit të Çipthit e të Lëmit të Brinjave ku është mbështetur, bashkë me aromën e vaskove dhe të sherebelës.

Katër librat poetikë të Timo Mërkurit me këngë të mbledhura në krahinën e Himarës i kam lexuar qysh në përgatitje dhe goditjen e parë estetik për këngën isopolifonike piluriote e kam pasur me kohë, që kur isha nxënës dhe si recitues dhe prezantues ndiqja shfaqjet e grupeve folklorike të krahinës sime. Kam lexuar mjaft edhe për këngën himarjote dhe pilurjote si pjesë e saj. I kam lexuar poezitë e Timos dhe të Aleksandër Çipës, kisha vërejtur modernitetin e mjeteve shprehëse, motivet e larmishme, aktualitetin e teksteve, madhështinë e ideve dhe humanizmin e mesazheve. Kisha njohur dhe autorë tekstesh si ato të Mjeshtrit të Madh dhe Nderit të Kombit Lefter Çipës, kisha dëgjuar këngë me tekste polifonike të Kristo Çipës, këngëtar virtuoz e Mjeshtër i Madh, por nuke dija se ishte edhe poet, mjegullhollë e namusqar.

Në poezitë e librit të tij të katërt më bënë përshtypje së pari hapësira dhe koha, që evokojnë këto motive. Janë bërë këngë për tokën, për kurbetin e brengat e mërgimtarëve, për barin e për lulet, për gurët e lotit, por dhe për figura të dashura historike, për Skënderbeun e Ismail Qemalin, për pleqtë e plakat të mbetura vetëm në fshat si kërcunj të thinjur, për djemtë emigrantë, për nuset e vashat belholla. Por dihet që bërthamat rrezatojnë, një rrezatim i tillë vjen përmes poezisë Gjeniu gjirokastrit për Kadarenë apo Zambaku i Paramithisë, për vajzën çame. Koha e kësaj krijimtarie vjen nga antikiteti me mitet e tij deri tek problemet e Shqipërisë së sotme. Nga gjaku me dritësime tek shenjtëria e thjeshtësisë.

Përmenda vajzat çame, pra edhe motivet e Çamërisë e të çamërishtes nuk janë të huaja për Kristo Çipën. E bukura është se e fillon qysh në kryeherë me dedikimin e librit kur më shkruan se ja kushtoj “poetit çam që ligjëron gjuhën e mallkuar me dhespot, por të bekuar nga Zoti!” Këtë e kam lexuar së pari tek Naim Frashëri, që duket se më thotë mua “Eni vjen prej Çamërie, / me një gjuhë Perëndie”?

Por te “Zambaku i Paramithisë” në të vërtetë, siç e përmenda, iu përkushtohet vajzave çame. E pyeta një herë se nga i vinte kjo qasje dhe më tha se a e di ti që kemi dhe kami marrë nuse te njeri-tjetri? Në të vërtetë unë e dija. Nusja e vëllait të shokut tim piluriot është çame, ndërsa nusja e kushëririt tim është piluriote. Kur ishte djali im i vogël i thoshte pilulake dhe ne qeshnim me lot. Si mësues në shkollën ekonomike kisha nxënës nga të gjitha fiset e Pilurit, që jetojnë në Sarandë: Priftaj, Qurkaj, Mërkuraj, Nesturaj, Mërtiri, Kolaqi, Çakalli etj. Të gjithë këndonin bukur këngën isopolifonike, disa kishin mjaft talent, një vajzë e Qurkajve fitoi një konkurs letrar kombëtar, i botoi librin fondacioni për Shqipërinë e hapur, ndërsa djemtë e Priftajve ishin nxënës ekselentë, kjo është një përmasë tjetër shpirtërore e imja për Pilurin dhe piluriotët.

Por kjo është reciproke. Ja si i drejtohet Kristo Çipa vajzës çame, që vinte vetëtimë si lumi kur del nga prita, e bukur dhe e ftohtë, që brenda pusit të mërive di të mbajë ndezur kandilin: “Zambak i Parmithisë, / hapja shtegun dashurisë. / Vjen si erë e t’i puth sytë / flet me gjiret nën këmishë. // Bashkë me erën do vij vetë, / të ndajmë diellin nga retë. /Të hap zemrën fletë-fletë, /kokën ta vë mbi gërshetë.”{ fq.109}

Por për vlerësimin e këtij libri shumëfunlsional, pasi të jep kënqaësinë e leximit, të këngës isopolifonike, pasi një pjesë e tij janë tekste këngësh, por edhe kënaqësinë e debatit do t’i referohesha këngës së parë, them këngës, pasi ajo është melodioze në vetvete edhe pa u kënduar. Titulli shpreh dhimbje: “Toka ime e dëshpëruar”. Dëshpërimi i tokës së Pilurit në të vërtetë fillon viteve të para pas luftës së dytë botërore, kohë kur shumë familje piluriote u detyruan të migronin në Sarandë, Vlorë e Tiranë. Nëse më parë kishte mundësira emigrimi në kushtet e diktaturës së proletariatit kjo u ndërpre, siç u pre për 40 vjet edhe migrimi, deri sa erdhën vitet e demokracisë. Ku emigrimi dhe imigrimi u liberalizuan. Por mungesa e djeshme u kthye në mërzi të sotme. Në Pilur tani ka vetëm pleq dhe plaka. Pra u tejkalua pritshmëria duke sjellë një ekstrem tjetër. Atë të moskthimit, të zhbërjes së fshatit Pilur. Kjo i dhemb tej mase secilit prej nesh, por më tepër Kristo Çipës, ky është dëshpërimi tragjik i tokës së tij: “Emigrimi rrjedh si venë / edhe zogjtë e lanë folenë / ca yje të rrallë që qenë /në qelq të qiellit u prenë.” fq. 15. Kjo dhimbje gati tragjike gatuan poezinë “Tretja e fshatit” fq, 53-34 Nata e rënduar bie në dheun pa gojë, hijet e qeparista të burrave fillikatë thyejnë heshtjen. Gurët kanë harruar të përqafojnë këmbët e jetës, drurët përtojnë të jeshilojnë lëngun e gjetheve. Për cilat femra t’i nxjerrin drizat gjembat, se vajza me pulpat përjashta s’ka. Pleqtë i kërkojnë zëra heshtjes, por jo vetëm ata, por edhe ne poetët e qyteteve. Shkoj në vendin tim të origjinës dhe nuk më pret askush. Kërkëllijnë vetëm kanatat e dritareve nga era. Edhe ujqit edhe yjet janë të vetmuar dhe qarkojnë vetëm degët fletë braktisura të qiparisit vetmitar.

Është kohë e çuditshme, nata rri e nuk e njeh mëngjesin, ditët janë njëngjyrëshe, mjegull dhe shi, pra vetë gri dëshpëruese “Mitet penduar po vdesin”, ndërsa jeta për ditë e shkurtohet më tepër, shkon e shtrëngon mesin. Kështu edhe titulli i filmit humoristik grek “Thanas, shtrëngo rrypin” duket sikur merr kuptim serioz. Pyetja që shtrohet është shumë serioze. Mos vallë largimi i mjerimit ekonomik ka një kosto të jashtëzakonshme: robërimin e trupit dhe të shpirtit?! Shqiptarë me fat tragjik, të mbetur pa atdhe. Brezat shpirtpushtuar po mohojë vetveten. “Këndej hiq e andej vuaj, / në të dy anët të huaj”. Ky është fati tragjik i shqiptarëve të sotmë. Pse ndodh kjo: Mos vallë ka qasje me ato që përshkruan Fishta në vitet ’30 të shekullit të kaluar, për njerëzit e e kohës së tij idealet i kishin në kuletë. Kjo i spjegon të gjitha të këqiat e sotme: emigrimi masiv, korrupsioni i pushtetarëve, droga, trafiku i armëve dhe i qenieve njerëzore.

Pleq të vetmuar, të mbetur si hijet e maleve të djeshme, që rrojnë me mallin e fëmijëve të vajtur jashtë dhe presin ta marrin dheun mbi supe e të shkojnë në rrugën pa kthim. Kjo më kujton ditën kur u nisa për në Vlorë, por takimi i anulluar më gjeti në Himarë dhe do të kisha përfunduar në Pilur, por atje kishte një vdekje dhe ftesa e Timo Mërkurit më bëri të rrija në veprimtari bashkë me Kristo Çipën, se ishte dita kur Timua shpallej: “Nderi i Himarës”. Por i vdekuri duhet të priste i pavarrosur ardhjen e fëmijëve nga emigracioni?! Unë pata një dhëmbje tragjike, mbase se disa nga pilurotët e mundshëm për takimin e Timos nuk erdhën, pasi duhej bërë ceremonia e varrimit.

Timua ka shkuar një jetë duke mbledhur e duke studiuar isopolifoninë bashkë me Lefterin dhe Kiston. Dhjetra vajza, gra dhe burra piluriotë e kanë kënduar këngën iso -polifonike të Lefterit dhe të Kristos nëpër festivale, koncerte,