DY GJENÍ TË SKENËS


ALEKSANDËR MOISIU E BEKIM FEHMIU,

DY GJENÍ TË SKENËS



Nga Sinan Gashi

Teatri dhe kinematografia te shqiptarët është e vonë, në krahasim me disa lloje të tjera të arteve, mu për shkak të specifikave të tyre,[1] edhe të natyrës materiale.[2] Po ashtu edhe në Kosovë është e evidencuar kjo vonesë e konsiderueshme.[3] Mu për këto arsye objektive artistët tanë, kushtëzueshëm, dëshmuan talentet e tyre dhe dhanë kontribut nëpër teatrot dhe kinematografitë e huaja.[4]

Jo më kot A. Moisiu i pat thënë kritikut italian Gjuzepe Adami, se “ne s’kemi ende teatrot tona, prandaj mua më shikon këndej.”[5]

Aleksandër Moisiu (1879-1935)[6] dhe Bekim Fehmiu (1936-2010)[7] janë dy personalitete kulminante të artit skenik botëror. Është interesat se vetëm një vit pas vdekjes së gjeniut të teatrit A. Moisiu, u lind Bekimi; sikur ia la amanetin të vazhdojë përkushtimin skenik, si vazhdimësi e vlerës artistike, e mesazhit artistik ndër breza dhe në hapësira të gjera sa bota, që gjeni shqiptar të dëshmojë super vlera, dhe të aktualizojë edhe kësisoji çështjen shqiptare në botë.

Këta të dy bëjnë vlera të përhershme në artin e skenës, që konsiderohen gjenitë e saj, për çka kishin një jetë të përshkuar me shqetësime e sakrifica. Filozofi frëng Denis Didëro, përcaktonte: “Kur natyra e krijon njeriun gjenial, ajo ia përgatitë pishtarin në kokë dhe e përcjell në jetë me fjalët: ‘Shko, bëhu i pafat!’”[8]

Është e çuditshme, por sa herë kanë shkruar për Bekim Fehmiun aktor, e kanë përmendur edhe Aleksandër Moisiun aktor. Madje, në disa intervista të jashtme, vetë Bekimi e kishte përmendur Mosiun shpesh, a për të nderuar kolegun e tij të profesionit, a për të treguar hershmërinë e traditës të talenteve të jashtëzakonshme tonat, a për ta nderuar atë, për të mos e lënë për asnjë çast në harresë, kjo nuk i dihet, mbase nga të gjitha nga pak. Bekimi, madje, në një rrugëtim për në Vjenë, në vitin 1975, e kishte vizituar Burg Teatrin, ku Aleksandër Moisiu kishte shkëlqyer në kohën e tij, ndërsa në një rast tjetër i kishte bërë vizitë edhe varrit të tij në Lugano të Zvicrës.

Këso radhe duhet të thuhet se janë edhe disa emra të tjerë aktorësh të teatrit dhe filmit, nga gjeni ynë, që kanë bërë emër nëpër botë, qoftë ata nga rrënja shqiptare, qoftë nga shqiptarësia tepër e afërt, që vijimisht vjen deri në ditët tona. Por këto dy figurat e përmendura kanë specifikat e veçanta, qoftë nga koha dhe rrethanat kur kanë vepruar, qoftë edhe nga forca e talentit dhe e karakterit të tyre.

Aktorëve tanë iu dha rasti të jenë krah shumë aktorëve të përbotshëm, si: Ava Gardner, Dirk Bogart, Ana Mofo, Kurt Xhingers, Klaudia Kardinale, Robert de Niro, Fernand Rej, Leonardo de Kaprio, Arnold Shvarceneger, Riçard Krena, Rosana Skifjano, Ingrid Tuman, Kandis Bergen, Teresa An Sevoj, Xhoh Hjuston, Sharle Aznavur, Olivia de Havilland, Pol Reizer, Çak Konors, e të tjerë, dhe të punojnë me regjisorë të shquar, po ashtu nga mbarë bota.

Për ta pasur të plotë radhën e aktorëve të artit të shtatë nga gjeni ynë nëpër botë, do t’i përmendin shkurtimisht, duke i trajtuar më pastaj veçantë këta dy kolosë.[9]

Në skenat teatrore dhe ato filmike, në vitet ’30 të shekullit XX, kishin bërë emër për kohën disa personalitete aktorësh. Do përmendur radhazi nismëtarët e kinematografisë në Ballkan, vëllezërit shqiptarë Manaqi, Janaqi e Milto.[10]

Janë edhe shumë emra të tjerë që kishin rrënjën shqiptare, të cilët në lëmin e artit të shtatë kishin shënuar suksese, disa ishin bërë yje filmi e disa veçsa kishin nisur profesionin.

Në Greqi janë të njohur tre regjisorë të shquar arvanitas, Niko Konduri, Jorgo Xhavella dhe Pandeli Vulgaris, për të

vijuar me aktorët e tjerë me famë nga gjeni ynë këtu, si: Eli Lamberi, Stefan Stratigo, Jani Argjiri, Orest Makri, Dhes - pina Diamanti, Kosta Karajani, Kleopatra Rota, Pandeli Zerva.[11] Melina Merkuri (1923-1994) ishte aktore e madhe greke nga arvanitët;[12] Irena Papas (1926), njëra nga artistët me famë botërore, në veçanti për rolet epike, ishte arbërore e Greqisë.[13]

Ndërsa që në Shtete e Bashkuara të Amerikës janë edhe disa emra aktorësh të famshëm, që dëshmuan për talentin e rrallë, duke qenë ndër më të mirët në konkurrencën e fortë autoriale. Do përmendur Sten Asllan Dragotin (1932), aktor e regjisor në Hollivud, me rrënjë nga Dragoti i Tepelenës.[14]

Janë pastaj vëllezërit Belushi, Xhoni (1949-1982) dhe Xhemsi (1954), të cilët u shquan në disa lëmi të artit.[15] Një aktore e re, Eliza Dushku (1980), e nisi








Janë pastaj vëllezërit Belushi, Xhoni (1949-1982) dhe Xhemsi (1954), të cilët u shquan në disa lëmi të

aktrimin që në moshën 12 vjeçare, për të qenë yll në filmin amerikan më pastaj.[16]

Në ShBA shquhej aktorja e re, Elena Qirici (1925);[17] Sandra Bullok (1964) është yll filmi, nga nëna gjermane dhe babi shqiptar;[18] refugjati i 1990, Kasem Hoxha, u bë aktor i famshëm në Gjermani,[19] aktorja Laureta Meçi (1977) nga Zagoria, korri sukses në filmin amerikan[20] si edhe Masiela Lusha (1985) ka bërë emër në filmografinë amerikane.[21] Edhe ylli i Holivudit, Roberto de Niro (1943) nga Nju Jorku, që kishte deklaruar rrënjët shqiptare,[22] pastaj të të njëjtit gjen janë Pjetër Malota (1965) nga Malësia, po ashtu ishte i suksesshëm,[23] Victor Gojcaj (1983) nga Detroiti,[24] Pol Valker (1973) aktor shqiptaro-amerikan nga Kalifornia,[25] djali i Xhemsit, Robert Belushi (1980),[26] djali i Bekimit, Uliks Fehmiu (1968),[27] Evis Xheneti (1979) nga Tirana,[28] Dritan Biba (1974)[29] nga Tirana; aktorja shqiptare Greta Zenelaj dhe Praq Rado, me prejardhje shqiptare, kanë realizuar disa filma të suksesshëm.[30] Në Kanada ka nisë karrierë edhe regjisori shqiptar Pol Kurti dhe aktori i ri, Shpend Xani.[31]

Aktorja e re Xhilda Lapardhaja (1982) nga Berati, në Itali ka korrur shumë suksese në këtë lëmi.[32] Edhe aktori i famshëm italian, Mikele Plaçido, pranon rrënjët familjare arbëreshe.[33]

Edhe në Rumani, përkatësisht në Teatrin Kombëtar të Bu - kureshtit, u dalluan aktorët shqiptarë Tanci dhe Kiril Ekonomi. Veç këtyre, ishte i dalluar edhe në film aktori Kristaq Antoniu (1909-1979), korçari i cili kishte mbaruar Akademinë Mimodramatike të Bukureshtit.[34] Një tjetër aktor nga rrënja shqiptare, Ion Karamitru (1942), ka bërë emër po ashtu në teatrin dhe filmin rumun.[35]

Ndërsa, në teatrin e Stambollit ishte shquar aktorja shqiptare nga Shodra Halide Piskina (1906-1959), e cila shkëlqeu edhe më tepër në kinematografinë turke të kohës.[36] Po ashtu ishte edhe një shqiptare tjetër që kishte bërë emër në këtë art në Turqi, është fjala për Adile Nashi (1930-1987), e lindur në Stamboll. Këto dy aktore interpretuan herë-herë së bashku.[37].

ndërsa që kohëve të fundit aktori i famshëm në Turqi, Halit Ergenc, kishte deklaruar prejardhjen shqiptare.[38]

Aktori i dramës franceze është Rexhep Mitrovica (1959), nipi që trashëgoi emrin e gjyshit atdhetar.[39] Po ashtu emër ka bërë edhe regjisorja shqiptare Liri Begeja.[40] Në një film të Begesë interpretoi edhe aktori Timo Flloko.[41]

Shqiptarja tjetër, Evgjeni Thanasi (1897-1966), e lindur në Bukuresht të Rumanisë, është e njohur në fushën e artit e shtatë me emrin Genica Athanasiou.[42]

Aktori nga Prishtina, Abdurrahman Shala (1925-1994), veç në filmat shqiptarë të Kosovës, kishte interpretuar edhe në filmat jugosllavë.[43] Edhe aktori tjetër i talentuar, Faruk Begolli (1944-2007) nga Peja, kishte interpretuar në dhjetëra filma jugosllavë dhe në një film rus.[44] Ndërsa që aktori Enver Petrovci (1964), pos në teatrin e Beogradit, kishte luajtur në disa filma shqiptarë dhe jugosllavë.[45]

Luan Bexheti (1972) nga Odra e Tetovës u bë emër i njohur në filmin amerikan.[46] Edhe aktori tjetër shqiptar, Agim Biberaj (1965), në SHBA ka bërë emër në film.[47]

Enver Gjokaj (1980) është dëshmuar në serialet televizive amerikane[48] së bashku me Agim Kabën (1980), i cili ka dëshmuar talent autorial në filmin amerikan.[49] Ndërsa Blerim Destani, që është i lindur dhe jeton në Gjermani, ka interpretuar në disa filma të huaj.[50]

Arben Bajraktari (1974), i cili jeton në Francë, ka interpretuar në 12 filma dhe në disa seri televizive.[51] Ariot Myrtaj (1984) nga Prishtina ka interpretuar në disa filmin kanadez.[52] Balerini Kledi Kadiu (1974) sukeseshëm u paraqit edhe në film,[53] ndërsa që një regjisor aktual në Francez, Enki Bilali, është shqiptar.[54]

Premtim Plakolli është aktor nga Kosova që u shqua në teatrin e Viktorias.[55] Aktorja Valbona Çoba tregoi sukses në filmat e Hollyëoodit.[56] Eshref Durmishi nga Mitrovica, ka interpretuar rolin kryesor me emrin Eduard, një film greko-gjerm