DY GJENÍ TË SKENËS


ALEKSANDËR MOISIU E BEKIM FEHMIU,

DY GJENÍ TË SKENËS



Nga Sinan Gashi

Teatri dhe kinematografia te shqiptarët është e vonë, në krahasim me disa lloje të tjera të arteve, mu për shkak të specifikave të tyre,[1] edhe të natyrës materiale.[2] Po ashtu edhe në Kosovë është e evidencuar kjo vonesë e konsiderueshme.[3] Mu për këto arsye objektive artistët tanë, kushtëzueshëm, dëshmuan talentet e tyre dhe dhanë kontribut nëpër teatrot dhe kinematografitë e huaja.[4]

Jo më kot A. Moisiu i pat thënë kritikut italian Gjuzepe Adami, se “ne s’kemi ende teatrot tona, prandaj mua më shikon këndej.”[5]

Aleksandër Moisiu (1879-1935)[6] dhe Bekim Fehmiu (1936-2010)[7] janë dy personalitete kulminante të artit skenik botëror. Është interesat se vetëm një vit pas vdekjes së gjeniut të teatrit A. Moisiu, u lind Bekimi; sikur ia la amanetin të vazhdojë përkushtimin skenik, si vazhdimësi e vlerës artistike, e mesazhit artistik ndër breza dhe në hapësira të gjera sa bota, që gjeni shqiptar të dëshmojë super vlera, dhe të aktualizojë edhe kësisoji çështjen shqiptare në botë.

Këta të dy bëjnë vlera të përhershme në artin e skenës, që konsiderohen gjenitë e saj, për çka kishin një jetë të përshkuar me shqetësime e sakrifica. Filozofi frëng Denis Didëro, përcaktonte: “Kur natyra e krijon njeriun gjenial, ajo ia përgatitë pishtarin në kokë dhe e përcjell në jetë me fjalët: ‘Shko, bëhu i pafat!’”[8]

Është e çuditshme, por sa herë kanë shkruar për Bekim Fehmiun aktor, e kanë përmendur edhe Aleksandër Moisiun aktor. Madje, në disa intervista të jashtme, vetë Bekimi e kishte përmendur Mosiun shpesh, a për të nderuar kolegun e tij të profesionit, a për të treguar hershmërinë e traditës të talenteve të jashtëzakonshme tonat, a për ta nderuar atë, për të mos e lënë për asnjë çast në harresë, kjo nuk i dihet, mbase nga të gjitha nga pak. Bekimi, madje, në një rrugëtim për në Vjenë, në vitin 1975, e kishte vizituar Burg Teatrin, ku Aleksandër Moisiu kishte shkëlqyer në kohën e tij, ndërsa në një rast tjetër i kishte bërë vizitë edhe varrit të tij në Lugano të Zvicrës.

Këso radhe duhet të thuhet se janë edhe disa emra të tjerë aktorësh të teatrit dhe filmit, nga gjeni ynë, që kanë bërë emër nëpër botë, qoftë ata nga rrënja shqiptare, qoftë nga shqiptarësia tepër e afërt, që vijimisht vjen deri në ditët tona. Por këto dy figurat e përmendura kanë specifikat e veçanta, qoftë nga koha dhe rrethanat kur kanë vepruar, qoftë edhe nga forca e talentit dhe e karakterit të tyre.

Aktorëve tanë iu dha rasti të jenë krah shumë aktorëve të përbotshëm, si: Ava Gardner, Dirk Bogart, Ana Mofo, Kurt Xhingers, Klaudia Kardinale, Robert de Niro, Fernand Rej, Leonardo de Kaprio, Arnold Shvarceneger, Riçard Krena, Rosana Skifjano, Ingrid Tuman, Kandis Bergen, Teresa An Sevoj, Xhoh Hjuston, Sharle Aznavur, Olivia de Havilland, Pol Reizer, Çak Konors, e të tjerë, dhe të punojnë me regjisorë të shquar, po ashtu nga mbarë bota.

Për ta pasur të plotë radhën e aktorëve të artit të shtatë nga gjeni ynë nëpër botë, do t’i përmendin shkurtimisht, duke i trajtuar më pastaj veçantë këta dy kolosë.[9]

Në skenat teatrore dhe ato filmike, në vitet ’30 të shekullit XX, kishin bërë emër për kohën disa personalitete aktorësh. Do përmendur radhazi nismëtarët e kinematografisë në Ballkan, vëllezërit shqiptarë Manaqi, Janaqi e Milto.[10]

Janë edhe shumë emra të tjerë që kishin rrënjën shqiptare, të cilët në lëmin e artit të shtatë kishin shënuar suksese, disa ishin bërë yje filmi e disa veçsa kishin nisur profesionin.

Në Greqi janë të njohur tre regjisorë të shquar arvanitas, Niko Konduri, Jorgo Xhavella dhe Pandeli Vulgaris, për të

vijuar me aktorët e tjerë me famë nga gjeni ynë këtu, si: Eli Lamberi, Stefan Stratigo, Jani Argjiri, Orest Makri, Dhes - pina Diamanti, Kosta Karajani, Kleopatra Rota, Pandeli Zerva.[11] Melina Merkuri (1923-1994) ishte aktore e madhe greke nga arvanitët;[12] Irena Papas (1926), njëra nga artistët me famë botërore, në veçanti për rolet epike, ishte arbërore e Greqisë.[13]

Ndërsa që në Shtete e Bashkuara të Amerikës janë edhe disa emra aktorësh të famshëm, që dëshmuan për talentin e rrallë, duke qenë ndër më të mirët në konkurrencën e fortë autoriale. Do përmendur Sten Asllan Dragotin (1932), aktor e regjisor në Hollivud, me rrënjë nga Dragoti i Tepelenës.[14]

Janë pastaj vëllezërit Belushi, Xhoni (1949-1982) dhe Xhemsi (1954), të cilët u shquan në disa lëmi të artit.[15] Një aktore e re, Eliza Dushku (1980), e nisi








Janë pastaj vëllezërit Belushi, Xhoni (1949-1982) dhe Xhemsi (1954), të cilët u shquan në disa lëmi të

aktrimin që në moshën 12 vjeçare, për të qenë yll në filmin amerikan më pastaj.[16]

Në ShBA shquhej aktorja e re, Elena Qirici (1925);[17] Sandra Bullok (1964) është yll filmi, nga nëna gjermane dhe babi shqiptar;[18] refugjati i 1990, Kasem Hoxha, u bë aktor i famshëm në Gjermani,[19] aktorja Laureta Meçi (1977) nga Zagoria, korri sukses në filmin amerikan[20] si edhe Masiela Lusha (1985) ka bërë emër në filmografinë amerikane.[21] Edhe ylli i Holivudit, Roberto de Niro (1943) nga Nju Jorku, që kishte deklaruar rrënjët shqiptare,[22] pastaj të të njëjtit gjen janë Pjetër Malota (1965) nga Malësia, po ashtu ishte i suksesshëm,[23] Victor Gojcaj (1983) nga Detroiti,[24] Pol Valker (1973) aktor shqiptaro-amerikan nga Kalifornia,[25] djali i Xhemsit, Robert Belushi (1980),[26] djali i Bekimit, Uliks Fehmiu (1968),[27] Evis Xheneti (1979) nga Tirana,[28] Dritan Biba (1974)[29] nga Tirana; aktorja shqiptare Greta Zenelaj dhe Praq Rado, me prejardhje shqiptare, kanë realizuar disa filma të suksesshëm.[30] Në Kanada ka nisë karrierë edhe regjisori shqiptar Pol Kurti dhe aktori i ri, Shpend Xani.[31]

Aktorja e re Xhilda Lapardhaja (1982) nga Berati, në Itali ka korrur shumë suksese në këtë lëmi.[32] Edhe aktori i famshëm italian, Mikele Plaçido, pranon rrënjët familjare arbëreshe.[33]

Edhe në Rumani, përkatësisht në Teatrin Kombëtar të Bu - kureshtit, u dalluan aktorët shqiptarë Tanci dhe Kiril Ekonomi. Veç këtyre, ishte i dalluar edhe në film aktori Kristaq Antoniu (1909-1979), korçari i cili kishte mbaruar Akademinë Mimodramatike të Bukureshtit.[34] Një tjetër aktor nga rrënja shqiptare, Ion Karamitru (1942), ka bërë emër po ashtu në teatrin dhe filmin rumun.[35]

Ndërsa, në teatrin e Stambollit ishte shquar aktorja shqiptare nga Shodra Halide Piskina (1906-1959), e cila shkëlqeu edhe më tepër në kinematografinë turke të kohës.[36] Po ashtu ishte edhe një shqiptare tjetër që kishte bërë emër në këtë art në Turqi, është fjala për Adile Nashi (1930-1987), e lindur në Stamboll. Këto dy aktore interpretuan herë-herë së bashku.[37].

ndërsa që kohëve të fundit aktori i famshëm në Turqi, Halit Ergenc, kishte deklaruar prejardhjen shqiptare.[38]

Aktori i dramës franceze është Rexhep Mitrovica (1959), nipi që trashëgoi emrin e gjyshit atdhetar.[39] Po ashtu emër ka bërë edhe regjisorja shqiptare Liri Begeja.[40] Në një film të Begesë interpretoi edhe aktori Timo Flloko.[41]

Shqiptarja tjetër, Evgjeni Thanasi (1897-1966), e lindur në Bukuresht të Rumanisë, është e njohur në fushën e artit e shtatë me emrin Genica Athanasiou.[42]

Aktori nga Prishtina, Abdurrahman Shala (1925-1994), veç në filmat shqiptarë të Kosovës, kishte interpretuar edhe në filmat jugosllavë.[43] Edhe aktori tjetër i talentuar, Faruk Begolli (1944-2007) nga Peja, kishte interpretuar në dhjetëra filma jugosllavë dhe në një film rus.[44] Ndërsa që aktori Enver Petrovci (1964), pos në teatrin e Beogradit, kishte luajtur në disa filma shqiptarë dhe jugosllavë.[45]

Luan Bexheti (1972) nga Odra e Tetovës u bë emër i njohur në filmin amerikan.[46] Edhe aktori tjetër shqiptar, Agim Biberaj (1965), në SHBA ka bërë emër në film.[47]

Enver Gjokaj (1980) është dëshmuar në serialet televizive amerikane[48] së bashku me Agim Kabën (1980), i cili ka dëshmuar talent autorial në filmin amerikan.[49] Ndërsa Blerim Destani, që është i lindur dhe jeton në Gjermani, ka interpretuar në disa filma të huaj.[50]

Arben Bajraktari (1974), i cili jeton në Francë, ka interpretuar në 12 filma dhe në disa seri televizive.[51] Ariot Myrtaj (1984) nga Prishtina ka interpretuar në disa filmin kanadez.[52] Balerini Kledi Kadiu (1974) sukeseshëm u paraqit edhe në film,[53] ndërsa që një regjisor aktual në Francez, Enki Bilali, është shqiptar.[54]

Premtim Plakolli është aktor nga Kosova që u shqua në teatrin e Viktorias.[55] Aktorja Valbona Çoba tregoi sukses në filmat e Hollyëoodit.[56] Eshref Durmishi nga Mitrovica, ka interpretuar rolin kryesor me emrin Eduard, një film greko-gjerman, me të njëjtin emër,[57]ndërsa Sonila Vjeshta nga Berati që herët ka dëshmuar talentin e saj në filmat e huaj.[58]

Emër që premton është ai i Albin Hisku-Keune, i cili shënon suksese në serialet gjermane.[59] Drenicakja Xhesika Mulliqi ka interpretuar në filmin amerikan “Haunted hollday”.[60] Nik Xhelilaj ka debutuar suksesshëm në filmat evropian, duke qenë edhe fitues festivalesh.[61] Edhe Anita Berisha (1986), është bërë e famshme në serialin kroat.[62]

Arta Dobroshi (1980) është një aktore e talentuar nga Kosova, e cila ka hyrë me seriozitet në kinematografinë europiane.[63] Krahas kësaj, me sukses po interpreton në film e teatër edhe aktori tjetër, po ashtu nga Prishtina, Alban Ukaj (1980).[64] Luli Bitri[65] po korr suksese në filmin italian. Xhimi Tihovci nga Dumnica e Podujevës, ka interpretuar në disa seriale angleze.[66] Fortesa Hoti (1990) nga Polaci i Drenicës është një aktore e dëshmuar në TV e Suedisë.[67] Elton Ndrecaj (1978) nga Shkodra, pos tjerash, u dëshmua edhe në film.[68] Së fundi në filmin italian aktori Endrit Bejleri.[69] Edhe dy regjisorë shqiptarë dëshmuan veten në filmografi, si Pirro Milkani[70] dhe Gjon Kolëndrekaj.[71]

Në Gjermani i riu nga Prishtina, Albert Jashimi, është dëshmuar si aktor në dy filma,[72] ndërsa në Turqi dëshmohet aktorja shqiptare Almeda Abazi[73] si dhe aktori nga Shkupi, Luran Ahmeti.[74] Po ashtu, Artan Telçiu nga Dibra e Madhe, me banim në SHBA, është dëshmuar talent në botën e filmit, duke qenë pjesë e serialeve dhe filmave amerikanë.[75] Në serialin “Skyline” interpreton edhe aktori shqiptar Ilir Rexhepi.[76]

Aktori shqiptar, Aleksandër Rrapi, kishte luajtur në serialin grek.[77] Një emër fare i ri është ai i Val Malokut nga Gjakova, i cili pati shumë sukses deri në Holivud, në një film të huaj.[78] Po ashtu, aktori Astrit Alihajdari nga Istogu, i cili emigroi në Austri, ka shkëlqyer në shumë filma gjermanofonë.[79]

Por, të famshmit e përjetshëm të skenës teatrore dhe filmike botërore, Aleksandër Moisiu dhe Bekim Fehmiu, për çudi kanë ngjashmëritë dhe dallimet e tyre, si në jetë ashtu edhe në anën profesionale të tyre, që na bëhet se janë me interes për t’u ditur.


Aleksandër Moisiu (2 prill 1879 - 22 mars 1935)[80] është shqiptar nga babai Moisi Moisiu nga Kavaja dhe nga nëna arbëreshe, Amalia de Rada, i lindur në Trieste, ku kishte emigruar i ati. Ishte më i vogli në familjen shumanëtarëshe, prej tetë motrash e vëllezërish (Konstandini, Dantja, Sofija, Irena, Fania, Elvira, Milania dhe Aleksandri). Shkollimin fillor e kishte bërë në Durrës, ndërsa atë të mesëm në Grac të Austrisë, ndërsa që ishte regjistruar në Konservatorin Muzikor të Vjenës, por nuk kishte dhënë sipas profesorëve shenja të talentit dhe e kishte ndërprerë. Por, pa ndonjë shkollim teorik profesional, pos dhuntia dhe përkushtimi i tij bëri që të bëhet i pazëvendësueshëm dhe i përjetshmi në skenat botërore. Ishte i martuar me aktoren gjermane Johana Tervin. Gjatë jetës së tij interpretoi më se 183 role[81] në Burg Teatrin e Vjenës. Pat regjisorë të famshëm të tetarit, të cilët edhe e çmuan shumë, si Maks Reinhard, pastaj aktorin me famë Albert Baserman e tjerë. Interpretoi role të para, me ndjenjë dhe përjetim të jashtëzakonshëm, duke i lënë të mahnitur spektatorët anë e kënd botës. Madje disa nga rolet e tij u luajtën deri në 100 herë. Po e zëmë, ‘Hamletin’ e shfaqi nëpër vende të ndryshme të botës. Veç kësaj ai luajti edhe në 16 role filmash,[82] që aso kohe ishin pa zë, me përjashtim të tre të fundit (“Lozha e mbretit”, “Mbretëresha e klubit të natës” dhe “Lorenco de Mediçi”).

Vdiq në skenat e teatrit nga tuberkulozi. Kremimi i kufomës i ishte bërë në Vjenë, ndërsa varri i tij është në breg të liqenit të bukur në Lugano të Zvicrës.

Ai interpretoi në disa gjuhë, si në gjermanisht, anglisht, frëngjisht dhe italisht.

Vazhdimisht e përsëriste përkatësinë kombëtare shqiptare, me një krenari të theksuar. Në vërejtjen që i ishte bërë pse nuk e ke theksin tamam të gjermanishtes, duke aluduar në pengesën e gjuhës amtare italiane, ai ndër të tjera, thotë: “Babai im është shqiptar dhe nëna ime është shqiptare nga arbëreshët. Shikon, pra, që gjaku im i përket origjinës sime dhe origjina është ajo që thotë fjalën e fundit.”[83]

Arti dramatik ishte qenë shkaku që ai të interpretonte dhe të ishte në Vjenë, Paris, Romë, Berlin, Stokholm, Pragë, Cyrih, Kopenhagë, Bukuresht, Londër, Milano, Çikago, Stamboll, Kairo, Moskë, Leningrad, Kiev, Nju Jork, Tokio, e tjerë.

Ajo që ia dha famën tej kohore dhe tej hapësinore është aktrimi gjenial në teatër.

Bekim Fehmiu (1 qershor 1936 - 15 qershor 2010),[84] është djali i Ibrahim Fehmiut dhe Hedije Xërxës nga Gjakova. Ka lindur në Sarajevë, ku ishte deportuar dhun- shëm e gjithë familja e tij për shkaqe politike. Është nga një familje shumanëtarëshe, prej tetë motrash e vëllezërish (Besa, Shpresa, Bashkimi, Arsimi, Fatmiri, Afërdita, Luljeta dhe Bekimi). Shkollimin fillestar dhe të mesëm e ka mbaruar në gjuhën shqipe në Prizren, ndërsa studimet për aktrim në Akademinë e Artit Dramatik në Beograd. Ishte i martuar me aktoren serbe Branka Petriq. Është shquar si aktor teatri në fillim, por zulmëmadh ishte bërë në ekranin e madh të filmit. Ka interpretuar në më se 40 drama të autorëve jugosllavë dhe botërorë dhe në mbi 50 filma. Rolet e tij filmike ishin perla interpretative që edhe sot studiohet dhe shquhen në artin e shtatë. Ka përfunduar jetën me vetëvrasje në Beograd. Kremimi i është bërë po atje, kurse urna i është derdhur në lumin Lumbardh të Prizrenit.

Ka interpretuar në gjuhën shqipe, angleze, serbo-kroate, rome, turke, spanjolle dhe italiane.

I ka rënë të bashkëpunoi me shumë emra të shquar të aktrimit dhe regjisurës botërore. Aktrimi filmik e kishte shpënë në shumë qytete të botës, si në Romë, Paris, Pragë, Beligrad, Nju Jork, Kanë, Kajro, Liban, Berlin, Londër ...

Famën e përjetësisë artistike Bekim Fehmiut nuk ia kishe dhënë teatri, por filmi.

Vazhdimisht e përsëriste përkatësinë kombëtare shqiptare, me një krenari të theksuar. Një gazete italiane, ndër të tjera i thotë: “Nuk kam qenë i detyruar të fsheh origjinën time shqiptare, e kur kam shkuar në Beograd më 1957, më është dashur ta mësoj më mirë serbokroatishten për të hyrë në Akademi...”[85]

Varri i tij është i shtrirë kontinenteve, ngase urna e tij është hedhur në Lumbardh të Prizrenit.

Ngjashmëritë e tyre janë përkatësia e njëjtë kombëtare, lindja dhe jeta e të dyve jashtë trojeve etnike, të qenit me nga tetë fëmijë në familje, fama e tyre e fituar në skenat e huaja e asnjëherë në ato vendore, por edhe përfundimi i jetës ishte shumë i përafërt.

Që të dy janë njohur, janë martuar dhe kanë punuar me koleget, aktoret Tervin, përkatësisht Petriq.

Kudo që ishin dhe sa herë që iu dha rasti që të dy e përmendën me ngulm përkatësinë e tyre kombëtare shqip - tare, duke e ruajtur në çdo moment, me çdo kusht edhe krenarinë antike, e cila ishte reflektuar në karakteret artistike që i interpretuan. Ata, me gjithë qenien, ishin misionarët e shqiptarizmës në përmasa botërore, të cilën gjë nuk mund ta bënte asnjë formë tjetër e aktivitetit, në kohën kur ne ishim anonim fillimisht dhe të injoruar në kohët më të vona.

Që të dy, si artistë të jashtëzakonshëm, në përmasa botërore, artin e kishin si manifestim të afrisë dhe dashurisë mes njerëzve. Këtë e kanë deklaruar që të dy. Edhe kjo ua shton tej mase forcën e brendshme njerëzore mbi fatke -qësinë e krijuar nga shkatërrimtarët e njerëzimit.

Moisiu kishte kundërshtuar dhunën e manifestuar gjatë Luftës së Parë Botërore, ndërsa Fehmiu kishte manifestuar protestën artistike, me ndërprerje aktrimi demostrativisht, në qendrën e pjellës të së keqe për shqiptarët, për njerëzimin, ngase ajo patjetër manifestohet dyanshëm, në njëfarë forme.

Kjo veti zemërgjerësie dhe revolte është burimore etnike shqiptare, e manifestuar jo njëherë dhe jo vetëm nga një person. Forca e karakterit, e rrallë te shumë njerëz në botë, është privilegj vetëm i gjenive, kësaj radhe të artistëve të skenës.

Që të dy aktorët, anipse e kishin përgatitur me përkushtim si gjithherë rolin e dramës së fundit, që të dy edhe e kishin ndërprerë dhimbshëm.

Aleksandër Moisiu i ishte përkushtuar rolit kryesor në dramën e Luigji Pirandelos “Nuk e di se si”, por, në kohën kur duhej të aktronte në skenë, kishte vdekur nga sëmundja. Ky ishte angazhimi i tij i fundit artistik dhe jetësor.

Edhe Bekim Fehmiu e kishte përgatitur me përkushtim dy rolëshin Lenin-Stalin, në dramën e Anjet Plejel “Madam Kolontajn”, të cilin e kishte ndërprerë në kundërshti të dhunës ndaj shqiptarëve të Kosovës. Ky ishte roli i tij i fundit në jetën artistike.

E, ajo që i dallon artistikisht është se, i pari, Aleksandër Moisiu, famën e kishte vetëm nga skena e teatrit, ani pse edhe në fillimet e xhirimeve filmike kishte shkëlqyer në disa role.

Bekim Fehmiu famën e fitoi nga skena e madhe e filmit, ani pse edhe në teatër kishte qenë tepër i vlerësuar nga kritika dhe i adhuruar nga shikuesit.

Aleksandër Moisiu kishte interpretuar në Burgteatër të Vjenës, në Teatrin e Pragës, të Ostendes, të Berlinit, të Mynhenit, ndërsa që Bekim Fehmiu kishte interpretuar në Tetarin Amator të Prizrenit, në Teatrin e Dramës së Beogradit, në Atelje 212 dhe Teatrin Jugosllav të Dramës.

Dinamika e punës së tyre ishte e jashtëzakonshme, që vështirë të përballohej nga ndonjë tjetër, me synimin e përhershëm që të mos ulet cilësia interpretative. Biografët tregojnë se A. Moisiu kishte interpretuar 16 role në teatër vetëm brenda vitit 1903, shtatë brenda vitit 1904, tetë brenda vitit 1906 e kështu me radhë. Edhe aktori i famshëm Bekim Fehmiu kishte luajtur në katër filma brenda vitit 1965, katër filma brenda vitit 1966, pesë filma brenda vitit 1974, shpesh duke e lënë xhirimin në një projekt për të kaluar në tjetrin, përkohësisht. Kjo krijonte një vështirësi të jashtëzakonshme për natyrën e punës në film, kur duhej ndërruar vendet, skenat, hapësirat xhiruese, edhe nëpër shtete të ndryshme, larg nga njëri-tjetri me qindra kilometra.

Moisiu bëri ‘vetëvrasje’, duke mos u kujdesur për ta shëruar vetën, edhe pse e dinte se është aq i sëmurë, sikur e kishte lodhur kotësia e jetës së rëndomtë. E, po ashtu, edhe Bekimin e lodhi kotësia e jetës së rëndë për çka e përfundoi dhimbshëm. Mbase kjo është tragjikja e gjenialëve,[86] që, kur kalojnë në piedestale dhe përjetojnë gjithçka të mundshme nga kjo jetë, hidhësitë dhe kënaqësitë, zbrastësia e thellë ua afron ikjen sa më të shpejtë, tragjike. Dhe, së fundi, që të dy i kremuan.

Për të dy janë krijuar poezi përkushtuese, duke ua vënë në spikamë madhështinë e tyre artistike, por me ngulm edhe përkatësinë e tyre kombëtare, që e shtonte edhe krenarinë shqiptare. Për Aleksandër Moisiun, thuhej në një poezi,

Askush nuk e dinte se prej nga ishte

Pikoi nga qielli a prej tokës kishte dalë!

Kurrë Praga këso Lisi nuk pa e s’kishte,

Kush mund ta dinte nga erdhi kjo farë?

Se në Djepin e Pragës ishte mbjellë;

Lisi i Parë Rilindas S h q i p t a r![87]

Ndërsa që poetja tjetër, me një adhurim-përkushtim, e portretizon artistikisht dhe bindshëm Moisiun e madh, duke zgjedhur fjalët dhe duke e mbushur poezinë me faktografi nga realiteti artistik e jetësor i tij.

Ç’ishte ai zë që nuk huajte,

Ai shpirt që nuk t’u prish?

Ata sy të mëdhenj plot melankoli?

Ishte malli i Atdheut që t’i mbushte plot,

O zog shtegtar, Moisi.[88]


Po ashtu edhe për aktorin tjetër famoz, Bekim Fehmiun poetët prekën këto fakte, artistiken dhe kombëtaren.

Sa rëndë po shkel gjurmëve tua të rinisë

Plot art Parisi e Londre varur mbi supe

Ti asht i vjetër, fole arti plisbardhësh

Gjenerata tullace e di peshën e hapave tu

Dhe hijes sate i përkulet sa herë të sheh

Duke përftuar rrugëve baltike të Prishtinës

Të cilës sa e sa herë i solle erë Holivudi

Ti emblemë krenarie, Isak i skenës shqiptare [89]


I njeti adhurim-përkushtim është edhe nga një poete tjetër, e cila shkon aq larg, sa gjithçka të tijin ka dëshirë ta ketë edhe pjesë të trupit të saj, të qenies së saj.


Prizrenin e vizitoj

Me një gotë të zbrazët

Në lumin e Drinit të Bardhë

Lumbardh

Gotën e mbushi me ujë

Dhe lutem që të qëllojë

Një grimcë hiri

Nga trupi yt[90]


Fjala e përzgjedhur poetike thotë më shumë se mijëra fjalë deklarative për këta dy personalitete të njëhershëm të kulturës së përbotshme.

[1] Shih Donat Kurti O.F.M.: Kinematografi e na Shqyptarët, Hylli i Dritës, Shkodër, vj. XI, nr. 9, shtatuer 1935, f. 438-446 [2] Fillimi i teatrit në Shqipëri duhet kërkuar si fillesë diletante në shek. XIX, përkatësisht vitin 1874, kur Koto Hoxhi përgatiti shfaqjen e parë me disa studentë. Tek më 1909 në Gjirokastër u dha shfaqja e parë, “Besa” e Sami Frashërit, në organizim të M. Gramenos, M. Qullit, I. Hurit, H. Mosit etj.; më 1910 në Delvinë përgatitët “Dashuri e Mëmëdheut” shkruar nga Namik Delvina, etj. Ndërsa Tetari Kombëtar është themeluar më 24 maj 1945. Gjerësisht. shih Flori Sllatina: 60 vjet Teatri Kombëtar, Tiranë 2005, f. 7-8 [3] Edhe në Kosovë, në vitin 1922 në Prizren, nga shoqëria ‘Zonja Ndihmëtare’ e Seminarit katolik, përgatiste edhe pjesë teatrale, kur ishte shfaqur “Gjenovefa” e Schmidit, në përgatitje të Lazër Lumezit, për të vazhduar edhe me tjera. Gjerësisht shih Selajdin Krasniqi: Jehu i Talias, Prizren, 2009, f.73-86; por Teatri profesionist, i quajtur Krahi - nor, është formuar si institucion më 1945 me seli në Prizren dhe nga 1948 kalon në Prishtinë. Më gjerësisht, shih Qemal Sokoli: Monografia e Teatrit Kombëtar të Kosovës 1945-2005, Prishtinë 2006, f.12-13 [4] Kinematografia shqiptare e institucionalizuar është edhe më e von - shme. Kinostudioja ‘Shqipëria e re’ është themeluar më 10.VII. 1952, ndërsa që në Kosovë “Kosova filmi” është themeluar më 28 .II. 1968. [5] Vangjel Moisiu&Esat Oktrova: Aleksandër Moisiu, Tiranë 1980, f. 3 [6] Shih Abaz T. Hoxha: Shqiptarët në kinematografinë shqiptare, Tiranë, f.25-50; Eqrem Zenelaj: Jeta dhe veprimtaria e aktorit më të madh të shekullit XIX-të, Aleksandër Moisiut, sipas burimeve gjermane, Albanica ekskluzive, nr. 67, Prishtinë 2007, f. 91-94 [7] Po aty, f. 223-247 [8] Prof. dr. Vladimir Stojanović: Tragedija genija, IV preštampano izdanje, Beograd-Zagreb 1990, f. 27 [9] Për informim për të gjithë ata, shih: Sinan Gashi: Mençuria iliro-shqiptare nëpër botë, Prishtinë 2007 [10] Vëllezërit Manaqi, Janaqi (1878-1940) dhe i vëllai Miltiadhi (Milto) (1882-1964) ishin nga Avdela shqiptare, tashti nën Greqinë. Ata ishin fotografët dhe kineastët e parë në Shqipëri dhe në Ballkan. Ata, me kamerën e tyre, bën xhirime të rëndësishme me vlerë historie që nga viti 1905, kur xhiruan filmin dokumentar “Tjerrëset”. Filmat në vijim ishin “Lojna e kostume popullore” (1906) dhe “Patriotë të varur nga pushtuesit” (1907). Ata bën edhe xhirimin e Kongresit të Alfabetit të shqipes në Manastir, më 14-22 nëntor 1908, pastaj xhiruan Ata Turkun, dhe personalitet e tjera të rëndësishme të kohës. Ajo që ka rëndësi të veçantë, është se gjithë fotoportretet e shkrimtarëve të traditës shqiptare, duke filluar nga Gj. Fishta. B. Topulli, M. Grameno, N. Mjedja, Gj. Qiriazi, M. Logoreci, Th. Avrami, Th. Gërmenji, H. Mosi e dhjetëra të tjerë, janë bërë nga ata. Gjerësisht, shih Abaz T. Hoxha: Shqiptarët në kinematografinë botërore, Tiranë, f. 73-119 [11] Shih Abaz T. Hoxha: Shqiptarët në kinematografinë botërore, f. 15 [12] Melina Merkuri, figurë e rëndësishme e kulturës, muzikës dhe e filmit grek, është nga shqiptarët e Greqisë. Disa nga filmat ku interpretoi ajo, janë “Stella” (1955), “Dänon Ëeib” (1957), “Phaedra” (1961), “Topkapi” 1967), e tjerë. Gjerësisht, shih Abaz T. Hoxha, vep. cit., f.367-372 [13] Irena Papas ishte arbërore. Ajo kishte luajtur në filmat që e përjetësuan artistikisht, si: ”Nekri Politeia” (1951), “Le infideli” (1953), “Laskarina Bubulina” (1959), “Z’ (1969), “The Trojan Ëomen” (1971), “The deserter” (1983), “Odyssey” (1997), “Un film Parlado” (2003) e të tjerë. Shih Sinan Gashi, art.cit., f. 20; Abaz T. Hoxha, vep.cit, f.379-389 [14] Sten Asllan Dragoti, nga Dragoti i Tepelenës, në SHBA kishte lënë nam, kryesisht si regjisor i filmave. Disa nga filmat e tij janë: “Nece - ssary Roughnnes”, “She’s out of Control”, “The Man vith One Red Shoe”, “Mr. Mom”. “Love at First Bite”, “Dirty Litle Billy”, e tjerë., Më gjerësisht, shih: Abaz T. Hoxha, vep.cit, f. 177-204; Stan Dragoti: Suksesi im në Hollivud, Epoka e re, Prishtinë, 5 shtator 2001, f.17 [15] John (Xhon) Belushi u shqua si regjisor, aktor dhe këngëtar. Ai interpretoi në teatër role të ndryshme deri te Hamleti, ndërsa që në film mbeti kujtesë artistike në “Animal huse”, “His childhood friends”, “Year 1941” e tjerë. Vëllai i tij, James (Xhim) Belushi (1954) edhe sot është ndër më të famshmit në Hollivud. Ndër filmat e tij do i përmendim “Jerri Lee”, “Mr. Detin”, “Detion Hero”, “Taking Care of Business”, “Traces of Red”, “Ëild Palmes’ e tjerë. Gjerësisht, Sinan Gashi: Aktorët me rrënjë shqiptare në teatrin dhe filmografinë botërore, Bota sot, Prishtinë, 31 mars 2003, f.16-17; A.Xh.: Shkëlqimi në ‘About last nicht’, shqiptari që i dha jetë artit të filmit-Xhon Belushi, Bota sot, Prishtinë, 25 shkurt 2001, f. 16-17; Kush ishte John Bellushi-aktori me prejardhje shqiptare, Koha për TV, Prishtinë, f. 10-11, Abaz T. Hoxha, vep.cit., f. 249-271; Beqir Sina: Artistët shqiptarë pushtojnë skenat amerikane, Bota sot, Prishtinë, 13 prill 2002, f. 16-17; Rikthimi i Jim Belushit, Lajm, Prishtinë 9 qershor 2007, f. 12-13 [16] Eliza Dushku herët dëshmoi talentin e saj, që kur u paraqit në rolin kryesor në filmin “That Night”, për të vazhduar më tej me “Paloma”, “This Boy’s Life”, “True Lies” “The Hallmark”, “Bye, Bye, love”, “Race the Sun”, “Buffy the Vampire Slayer” e tjerë. Më gjerësisht, shih: Kolec Traboini: Eliza shqiptare e Hollivudit, Bota sot, Prishtinë, 17 shtator 2000, f.15; Sinan Gashi: Aktorët me rrënjë shqiptare në tetarin dhe filmografinë botërore, Bota sot, Prishtinë, 31 mars 2003, f.16-17; A.T. Hoxha, vep.cit., f. 299-327 [17] Elena Qirici interpretoi që kur kishte vetëm 14 vjet moshë. Disa nga filmat e saj janë: “Follie di Broduej” (1936), “Ëoman of the Year” (1942), e tjerë., Gjerësisht shih: A.T. Hoxha, vep.cit, f. 163-176 [18] Sandra Bullok u bë yll filmi me interpretime në shumë filma, si “Hangmen” (1987), “Ëho Shot Patakango?” (1989), “Demolition Man” (1993), “Speed” (1994), “Practical Magic” (1998), “Grash” (2004), “The Lake House” (2006) e tjerë. Gjerësisht, po aty, f. 401-409 [19] Kasemi ka interpretuar në 4o role, ndër të cilët në ‘Tatort-Operation Hiob’, ‘SOKO Ëien/Donau’, ‘Ëir müssen reden’, ‘Zelle’, ‘Ein Fall für Zëei’ etj. Zëri, Prishtinë 29 gusht 2010, f. 17 [20] Laureta Meçi interpretoi në “Shadoë kill”, “Stargate”, “Battle Star Galactica”, “Andromeda” etj. Më gjerësisht, Abaz T. Hoxha, vep.cit., f. 277-269; Beqir Sina: Laureta Meçi, aktore shqiptare në kinemato - grafinë amerikane, intervistë, Bota sot, Prishtinë, 14 qershor 2005, f.26 [21] Masiela Lusha ka interpretuar në disa filma, ndër të cilët “Father’s Love” (2000), “Summoning” (2001), “Las Muertas de Juanrez” (2002), “Cherry Bomb” (2004), “Nuertas” (2007), etj. Gjerësisht, A.T. Hoxha, vep.cit,, f.329-343; Shpend Çoçaj: Masiela Lusha në përqafim të atdheut, Lajm,Prishtinë, 3.VIII.2007, f.22;Shih Bardhyl Suma: Masiela Lusha e suksesshme në Hollivud, Bota sot, Prishtinë, 6 tetor 2005, f.21 [22] De Niro ka luajtur në dhjetëra filma, ndër të cilët: “Hands of Stone, “Las Vegas”, “Killer Elite”, “Grudge Mato” etj. Shih, ëëë.imdb.com [23] Malota ka interpretuar në “Vampire of Hollyëood”, Love and Honor”, “The Maul”, “Trust” etj. Shih, ëëë.imdb.com