Durim Çaça, me një risi të re poetike


Durim Çaça

Fatmir Terziu


Vjen me siglën e mirrënjohur të botimeve „Ombra GV“ dhe më nëntekstin dedikues „poezia bashkëkohore shqipe“. Autori është Durim Çaça. Titulli „Hymne providence“ dhe emetohet si Poezi perfomiste. Falenderimi i përzemërt u shkon përzemërsisht miqve të autorit: Sokol Rashiti, Ferizaj, Kosovë, (emigrant në Zvicër) dhe Fadil Avdija, Tetovë, (emigrant në Itali), që ofruan me fisnikëri, mbështetje (të pjesëshme) financiare, për mundësimin e këtij botimi artistik. Dhe përkushtimi dedikues është për Lejlën, Sarën, Talhain, për Lidin, Selmën, për Roelin, e natyrshëm me dashuri nga vetë autori i këtij libri. Libri është një vëllim poetik.

Vëllimi poetik “Hymne Providence” (2019: Tiranë) përmbyll pentalogjinë lirike (të nisur me “Poezi njerëzimi”, dhe të vijuar më tej me “Fytyr’ pafundësie”, “Sharme shamani” dhe “Hiper-ritme në shend”), si një përpjekje, nëpërmjet shprehësisë estetike të performatizmit, paradigmës së re artistike të dhjetëvjeçarëve të parë të shekullit XXI, - të “vetëmodelimit” dhe “të të bërit të vetvetes”, në një “hapësirë pozitive” të “optimizmit metafizik” të aktit të shkrimit lirik, si një akt diskret transhendence dhe intimiteti bipolar të besimit të vetes dhe të të tjerëve, pra, përmes kësaj estetike të performancës artistike poetike. Në këtë pikë zbulohet dhe ridimensionohet qëllimi poetik i këtij vëllimi, tek i cili qaset thelbësore dhe tejet diskursive, transhendenca.


Rëndësia transhendente


Poezitë e këtij autori nisin me një ndjesi të natyrshme, që lidhet me një sferë shpirtërore. Kjo sfërë shpirtërore ka një rëndësi tipologjike mes vargut dhe mesazhit. Kjo rëndësi është transhendente. Rëndësia transhendente, është ajo që formon dhe frymëzon idenë dhe mesazhin që delegohet prej shpirtit, një mesazh që më pas bëhet adekuat për shpirtin e secilit person që e lexon. „Vals, 1“ është një model i tillë: „botë e gdhendur nga drita e mëngjesit/me spikatje fërgëllimash, aromash e horizontesh/shtëpish që bien erë mollë mes kopshtesh të verës/e psherëtima e ëmbël e vajzës që rrëshqet/nëpër qiellzën e saj të re si mjalt’ prej vështrimit/të djalit që shket si mëndafshi mbi qelq/porsi te një e vërtetë poetike/që duhet të besosh gjithçka dhe asgjë/nëna, vdekja…“.

Kjo poezi dhe mjaft të tjera që pasojnë formojnë Kapitallin e Parë të vëllimit poetik. Dhe kështu sikurse e cituam më lart, Kapitulli i Parë i këtij vëllimi nis me valse, e pikërisht këto valse janë valse transhendence. Valsi i kësaj transhendence shpirtërore poetike merr hua nga periferitë ndriçimit shpirtëror. Ai pasqyron një mos trupëzim brenda modeleve të perceptimit vizual, induksioneve të konfuzionit dhe ideologjisë së transcendencës që gjendet në një vend të harrimit ose fugës: „ah, se te një e vërtetë poetike/duhet të besosh gjithçka dhe asgjë“. Përmbajtja e tij u mblodh përmes intervistave, pjesëmarrjes në konventa dhe gjeti materiale që mblidheshin në një koreografi midis familjaritetit, konfuzionit dhe paqartësisë. Ky vals transhendence të delegon në brendësi të mesazhit, ku diskursi duket se absorbohet në periferi, aty ku fokusi dhe vëmendja nuk janë të fiksuara në perceptimin vizual, por potencialisht mund të lëvizin brenda tërë ndriçimit shpirtëror.

Kjo imagjinatë transhedence është një vlerë. Kjo vlerë tejkalon të gjitha dallimet dhe bashkon një grup perceptimesh në „Vals, 2“ dhe „Vals 3“ e më tej në vazhdim. Ky vazhdim hyn më tej në përvojën besimtare. Në përvojën besimtare, vetë krijohet transcendenca. Në këtë rast ajo është një gjendje e qenies që ka kapërcyer kufizimet e ekzistencës fizike dhe sipas disa përkufizimeve është bërë gjithashtu e pavarur prej saj. Kjo në mënyrë tipike manifestohet në varg, seanca, meditim, psikedelikë dhe "vizione" paranormale: „dielli që kullon fjalën prej çdo vështrimi t’errët/pishnaja ku drenusha ndalet me thundrën në ajër/një re e bardh’n’horizont që bën statuetën e bukuristënde“.


Forma poetike me instalacione dhe remikse


Vargjet e tilla „lulëzimi mishtor me ngjyra purpuri të errët/e trupit të afshtë të gruas së re në fshat/mbetur vetëm ball’ për ballë me fjalët e netët“ na shpien tek poezia e përzier (e quajtur decoupé në frëngjisht) e cila me këtë rast na jep mundësinë që mund të gjenerohet rastësisht në perceptim. Ashtu sikurse, poetët e poezisë së prerë dhe të përzier, edhe autori i këtij vëllimi zgjedh të organizojë fjalët e gjetura në linja gramatikore dhe strofa. Fjalët e padëshiruara, sikurse shihet në shembullin më lart nga „Remiks 1“ hidhen poshtë. Në anën tjetër vihet dhe një prurje e poezive të tipit instalacione, që ndihmon në emetimit natyral të natyrës, sikurse bën në fakt „Instalacion 2“: „heshtja e vjetër e dhembjes, nokturnet e shopenit/dhe vjeshta e re, ah, për gruan prej zjarri/që e dua para se gjaku im t’përzihet me stuhit’ e bletët.“


Poezitë e tilla të këtij vëllimi poetik formojnë përmbajtjen e Kapitullit të Dytë, i cili është sikurse e theksuam plotë instalacione dhe remikse. Autori mes këtij kapitulli ka tentuar për të bashkuar linjat poetike natyrale dhe për të krijuar krahasime të papritura. Ndërsa poezitë e këtij kapitulli mund të duken shqetësuese, është e qartë se Çaça e ka bërë këtë zgjedhje të qëllimshme. Vini re gjendjen e tmerrshme, por të qëndrueshme në këtë fragment nga një poezi që autori e ka nga përditshmëria: „të shkruash përdit’ nga pak pa shpres’, pa dëshpërim/pa dhembje siç shkruan deti shkrolën e vet/me gjuh’ të argjendtë shkume të shndritme/për ecjen në diell, mes mureve të verdh’ të verës/për ëmbëlsin’ e trishtimit të fëmijërisë/për gojën e trëndafiltë të gruas së re/që digjet si plagë nëpër trupin/e qenies tënde,/për korijen e vidheve e paqen e shenjtë/të hardhisë vezëllitëse/karrigen, perden e dritares, pirunin, vëthin/e nënës, për gjërat e përditshme që marrin fuqi/të pamatë tronditëse,/vetmin’ e fërfërimës së panjës/ku këndon një mëllenjë…“

Çdo lloj vargu që plotëson këtë Kapitull të këtij Vëllimi është lojë e ndershme. Autori formon gjuhën tiplogjike të tij për të ngritur dhe për të gjetur në strofa, shton pajisje figurative poetike si rima dhe metri, dhe zhvillon një model të tillë, që hera herës ngjan edhe si një limerik, ose edhe si një sonet. Kjo jo në të gjitha poezitë e këtij vëllimi, por në disa që qasen më shumë nga froma diskursive e trajtës së instalacionit dhe remiksit.


Ritme performatiste


Poezia me ritme performatiste është një poezi që vjen nga interpretimi. Ritmet e saj janë të tilla, sikurse vetë termi, pasi ajo synon të formojë një diskurs më vete në trajtesën e gjerësisë së m