DUKE PËRMBLEDHUR LIBRIN...


ZYBA HYSEN HYSA: DUKE PËRMBLEDHUR LIBRIN "ISUF LUZAJ - NJE SHTIZË DIELL MBI ATDHENË" NË PAK FAQE…



Aty ku deti ndahet në dy dete, aty ku janë dy vende të shenjta, aty ku folenë ka shqiponja dykrenore, aty ku lindi historia e një shteti, aty ku e shkuara puthet me të tashmen, aty ku e tashmja zgjat duart së ardhmes... aty është Meka shqiptare, zemra e zemrës së Kombit... është Vlora legjendare...

Vlorë... Vlorë moj Vlorë/ Zgjatmi duart të t’i puth/ Ato mbajnë vulën e kohës/ Mbajnë të shkruar Historinë/ Në pëllëmbë të dorës... Vlorë, Vlorë moj, Vlorë/ Pasqyrë e stërmadhe/ Ku historia shqiptare shihet/ Nga përplasja e dallgëve/ Stërkala gjaku ngrihet/ toka i thith/ Vlaga... aromë lirie!


Sa herë kthehemi pas në vite, sa herë që lexojmë historinë e sa herë kërkojmë rrënjët e historisë sonë kombëtare... ngado që shkojmë me mend, përsëri vijmë e qëndrojmë mbi Kaninë për të prekur shenjtërinë e baltës së saj, ku lindi dhe u rrit mbretëresha, e shoqja e luftëtarit të madh të Evropës, trimit tonë të madh, Gjergj Kastrioti Skënderbeut, është altari i princeshës së Kaninës, Rugjina Balsha, e cila ka mbetur simbol i qëndresës dhe i krenarisë kombëtare, model i pavdekshëm i femrës shqiptare ndër shekuj, aty takojmë figura të shquara, burra me emër si princi Gjergj Araniti, një luftëtar i madh që kundërshtoi dhe fitoi ndaj ushtrive të Perandorisë Aziatike, duke u barazçmuar nga Evropa si një Skënderbe i dytë, Andrea Vrana, një fisnik i shekullit XIII, Gjegju Sinan Pasha, sanxhakbej i Vlorës dhe i Kaninës, Hadër Resul Kanina (Murati), Sinan Pashë Vlorës, kryeministrit shqiptar gjatë sundimit të sulltan Bajazitit të dytë në shekullin e XV, i Ferit Pashë Vlorës, kryeministri shqiptar në vitin 1902 – 1908, Ismail Qemali, prijësi i Shqipërisë dhe i krijimit të shtetit të parë shqiptar në 28 nëntor 1912, Abaz Nuri Hamzaraj, i cili themeloi “Shoqërinë e gjuhës shqipe” dhe hapi shkollën shqipe në Kaninë, më 1902, Elmaz Xhaferri, anëtar i “Komisionit përgatitor për shpalljen e Pavarësisë”, Zini Abaz Kanina, një nga katër firmëtarët e pavarësisë...

Kështu, lindja e një personaliteti të jashtëzakonshëm, siç ishte Prof. Dr. Isuf Luzaj, nuk ishte as e rrallë dhe as befasuese, por ishte në vazhdën e burimit të gjakut të pastër shqiptar që më shumë se çdo gjë tjetër në botë deshën lirinë dhe mëvetësinë kombëtare, por ajo që e bën të vecantë Isuf Luzajn, është se bëmat dhe fuqia e tij intelektuale e krijuese, na bën të besojmë se përpos këtyre fakteve të pamohueshme, ai ka pasur dhe bekimin e perëndisë e sot që e njohim fuqinë e tij të jashtëzakonshme si një patriot që luftoi me pushkë ( Kur ka ardhur një herë nga lufta Isufi e kishte kapotën shoshë nga plumbat para gjoksit, por asnjë nuk e kishte marrë, kujton e ëma), ai luftoi me gojë( nuk gjeje të dytë orator si ai, ku shkeli me këmbë gjithë fshatrat e veriu deri në Gjakovë e Prishtinë duke folur gjithmonë pa letër, me fjalët e zemrës për liri e pavarësi), ai luftoi me penë, ku shkruante poezi, për të cilat dhe do të burgosej nga poezia “Neroni” dhe “Gjarpëri” që aludonin për mbretin Zog... më pas në çlirimin e vendit me pushkë në dore, herë si luftëtar, herë si komandant e më pas i detyruar të mërgojë i burgosur me ëndrrën e Atdheut brenda kantinës së vetmisë si një poet, shkrimtar, dramaturg, historian, filozof me përmasa përtej reales së besueshme, se vetëm tituj janë mbi 100 vepra, por shumë tituj, kanë me mbi 6 – 7 volume, ne duhet të besojmë fjalëve të së bijës Elisabetës se këto tregojnë vërtetësinë e legjendës së lindjes së tij: “Gjyshja ime kishte lindur nëntë fëmijë dhe të nëntë i kishin vdekur. Atëherë gjyshi dërgoi në Mekë para për ta kënduar e që andej i sollën një letër ku i thuhej: “Nusen e ke me barrë dhe e ka djalë. Kur të lindi do ta prisni mbi këtë tabaka (kishin sjellë një tabaka) e t’i vendosni emrin Isuf...” dhe vërtet gjyshja kishte qenë shtatzënë e nuk e dinte. Lindi djalë dhe rrojti, emrin ia pagëzuan Isuf...”

E pra, vetëm pak muaj mes zjarrit ngazëllues që ndezi Ismail Qemali me shpalljen e Pavarësisë, lindi në Kaninë më 21 shkurt 1913 Isuf Muhamet Luzaj nga një fis i hershjëm prej 500 e ca vjet më parë i ngulur në Kaninë

Kur vendi ynë ishte i pushtuar, - tregon Çoban Fejzo, - Nexhat Pashaj, një shqiptar, që në atë kohë kishte funksione në qeverinë turke, solli nga Turqia një hoxhë, por shqiptar dhe e nguli në këtë lagje. Në atë kohë edhe kalanë e kishin pushtuar turqit dhe qyteza filloi të shpërndahej dhe të ngriheshin lagjet e vjetra të fshatit, hoxha lindi tre djem; Shakon, Llanon dhe Muratin, nga Shakua lindën fiset Fejze, Llano ose Alirajt dhe po nga Shakaj lindën dhe Luzi, që sot i themi Luzaj, kështu lagjja ku ka jetuar familja Luzaj nga Hoxha e ka marrë emrin Hoxhollaj... ‘ Po këtë gjë thotë edhe Kastriot Hoxha në librin “Kanina në gjurmët e qytetërimit” : “Kjo xhami e ndërtuar që në shekullin e XVI, rreth V shekuj më parë është inauguruar ose e ka fillesën nga një hoxhë i ardhur nga Turqia...” Edhe biri i tij, Dalan Luzaj thotë: “S'di sa thellë shkojnë Luzajt, por për një gjë jam i sigurt se, për katër breza, para Isufit (babait) të parët tanë, kanë studiuar në Stamboll për hoxhë dhe janë kthyer e kanë jetuar dhe punuar në Kaninë”


Kur detin rrëmbejmë me vështrim, ndalojmë në Sazan, ku Isufi do të thoshte se ngjan me një vigan të kërrusur, dënuar nga Dodona të qëndrojë gjysmë brenda - gjysmë sipër detit, ngopemi gjer ne dehje nga hiret e tij sikur të kemi pirë verë shekullore, më pas kthejmë krahët detit për t’i shpëtuar bukurisë hyjnore, pushtojmë me sy pllajën e gjelbër me një peizazh po aq magjik që na detyron të ngremë kokën për t’i prekur me vështrim deri majën më të lartë, ku na shfaqet krenare mbi kodrinë një fortesë e hershme, që ne e thërrasim me gojën plot “Kalaja e Kaninës”... por në prekjen e parë vështrimi ynë përqafohet me rrënojat e një shtëpie, ku në 1920 do të prishej nga bombardimet italiane (thuhet rastësisht), por ajo edhe sot e kësaj dite, ashtu si kalaja e Kaninës, si një gërmadhë me hir selvie, qëndron për të rrëfyer histori, historinë e birit të saj, Isuf Luzajt.

Aty, në atë shtëpi ku dritaret putheshin çdo mëngjes me valët e detit e çdo mbrëmje reflektonin portokallinë e perëndimit të diellit që linte mbi det, aty, në këtë magji peizazhi, gërshetuar me një kulturë të gjerë familjare, sa fetare, po aq atdhetare, filloi të hidhte hapat e para një gjeni, të mësonte ritet e para të kulturës së fesë islame nga Mulla Muhamet, babai i tij, ku vetë Prof. Dr. Isuf Luzaj do të shkruante: “Fetar gjer në eshtër, i thellë si deti,/ E fike zërin me lutje Profetit;/ Më shtrëngove kokën fort në kraharuar./ Ta dëgjova pëshpëritjen: “Vazhdo mësimin,/ Zbuloje dhe ndiqe gjurmë për gjurmë mendimin,/ Kurseje kohën: nat’ e ditë duke shkruar!”, aty, pra në Kaninën e historisë, mori dhe mësimet e para, ku mësoi të shkruante dhe të lexonte gjuhën e mëmës, atë gjuhë që kurrë nuk e harroi e me atë gjuhë shkroi pafundësisht poezi, prozë, filozofi... histori, hodhi shpirtin në letër, për ta kthyer dritë për brezat që do të vijnë.


Më 1926 ai mbaroi shkollën fillore dhe më 1933 përfundoi Gjimnazin e Shtetit, Dega Normale, Shkodër. Në vitin 1933 e pse ishte një nxënës i shkëlqyer, nuk përfitoi bursë nga shteti, ndaj detyrohet të dalë ilegalisht nga atdheu. U regjistrua në Sorbonë, ku studioi deri në nëntor 1935 ndërpreu studimet, për arsye financiare (të cilat do t’i përfundonte më vonë në 1954 fiton me vota të plota doktoraturë në Filozofi dhe në 1957 fiton po me vota të plota doktoraturë në Letërsi) kthehet në Atdhe dhe në vitin 1936 emërohet mësues i gjuhës frëngjishte në Normalen e Elbasanit (Janar – Korrik), ku për pak kohë lë punën se nuk pranoi të puthte dorën e beut të Elbasanit dhe emërohet më pas mësues i gjuhës frëngjishte në Liceun e Korçës, periudhë që punuan bashkë me ish diktatorin Enver Hoxha, ku organizojnë demonstratën e parë, ku Isufi kundërshton policinë duke thënë që studentët nuk kërkojnë komunizmin, por liri dhe demokraci Aty punoi nga viti 1936 – 1938 e nga 1938 – 1939 mësues i letërsisë në Institutin Tregtar, Vlorë, punë që e braktisi me ardhjen e Italisë fashiste, se më 7 prill ai bashkë me çetën e Sevasterit me komandant Rrapo Celon e patriotë tjerë do të luftonte në Mol kundër zbarkimit fashist e më pas ai nuk pranoi që në shkollë të heqë flamurin shqiptar dhe të vendoste atë italian, si dhe nuk pranoi që të bëheshin përshëndetje fashiste.

Më 28 Nëntor 1939 krijon në Vlorë Shoqërinë “Mbrojtja Kombëtare” me Aristidh Rrucin, Ali Beqirin, Alush Runën , Rrapo Celon etj, më 1939 – 1940 organizon rininë qytetare dhe studentë të Institutit Tregëtar Vlorë, Gjimnazin e Shtetit Tiranë, Gjimnazin e shtetit Shkodër në demostrata anti – italiane dhe në 1940 formon Partinë Social – Demokrate me Gjergj Kokoshin, Filip Llupin, Nexhat e Manush Peshkëpia, Kujtim Koculi, Myzafer Pipa... Musine Kokalari, kjo sekretare e Partisë dhe editor e organit “Demokracia”.


Duke lexuar jetën dhe veprën e patriotëve më të shquar të vendit tonë, vihet re se të gjithë kanë provuar burgjet si këtu në vendin tonë, të burgosur nga pushtuesit (për fat të keq, edhe nga shteti ynë) si dhe në burgjet larg Atdheut në Turqi, Serbi, Greqi, Itali dhe me dhembje në shpirt themi: “Kur kemi pasur ndonjëherë qeveri shqiptare? Vetëm qeveria e Ismail Qemalit dhe e Fan Nolit nuk vranë e nuk burgosën shqiptarë, por për fat të keq, vetë drejtuesit e shtetit patën fat tragjik (Ismail Qemali u helmua, Fan Noli provoi mërgim të përhershëm si Isuf Luzaj dhe shokët e tij, u burgosën, u vranë, apo ikën syrgjyn;