Duke lexuar librin “kujtime “ të Mehdi Frashërit .


Illo Foto, Studiues

Historia e kombit tone ka trasheguar shume pasaktesi nga e kaluara , po thuaj ne te tera kohrat , por kryesisht ne periudhen e monizmit , qe vazhdoi gati gjysem shekulli . Ne kohen e shkollimit te brezit tim , thuhej hapur : Shkenca ka karakter klasor . Historia nuk ka pse te bente ndryshim nga shkencat e tjara , ne monizem .

Qendrimin e shtetit monist , ndaj intektualve e shprehu Enveri , ne raportin e Kongresit te parete Partise komuniste . Ne kete dokument zyrtar , shprehet hapur : Te gjithe kundershtaret politike , u shpallen armiq . Kryesisht armiqte ishin intelektuale .

Intelektualet shqiptare filluan te dukeshin , pak perpara dhe gjat shpalljes se Pavaresise dhe ne vitet 30 te shekullit te kaluar. Te paret u shkolluan kryesisht ne Stamboll , vala e dyte u shkollua ne universitet me te famshme te botes , ne Europe . Nevojen e krijimit te shtreses intelektuale e shtronte vete koha . Shqiperia duhet te tejkalonte prapambetjen e trasheguar nga shekujt.Populli yne i ka dashur me shpirt dhe i ka vleresuar maximalisht intelektualet e tij .

Dashuriia e vecante , per intelektualet , buron nga fisnikeria e popullit , qe rrjedh historikisht nga nje e kaluar diturake dhe bujare , por , qe u nderpre nga nje sundim shume shekullor , pas Skenderbeut . Shkenca boterore , kishte thyer rekorde te zhvillimit ekonomik dhe kulturor, gjat kohes , qe Shqiperia vuante sundimin osman . Shqiperia duhet te tejkalonte prapambetjen e trasheguar nga shekujt . Kjo prapambetje , nuk mund te tejaklohej me injorance.


Mehdi Frashëri

Intelektualet e pare te Shqiperise , ishin dhe mbeten njerez shume te shquar , sepse per te mesuar jasht vendit , venin me vullnet elemente me te pergatitur dhe nga familje te shquara . Keshtu ndodhi me intelektualet shqipetare te vales se pare dhe me ata te viteve 30 te shekullit te kaluar . Intelektualet shqiptare ishin shtresa me e zgjedhur , ne historine e kohes .

Monarku i shtetit shqiptar , i pa me xhelozi intelektualet dhe eliminoi shume prej tyre , madje nga me te shquarit. Pasardhesi i i Monarkut shqiptar , ndertoi nje shtet , qe nuk e meritonin shqiptaret , ndertoi diktaturen moniste , me te e gren e lloit te vet ne Europe .

Gjat luftes dhe pas saj , regjimi monist enverist eliminoi shume intelektuale te shquar , qe u vuri etiketa antipopullore , si Grupi i deputeteve , sabotatoret e Maliqit , grupi i klerikeve te jugut , i klerikve katolike . Lodhesh t’i numurosh grupet e ashtuquajtura anti – parti dhe anti-shtet . Te tera keto grupe ishin te mbushur me intelektuale te shquar . Nuk mund te perbeheshin nga fshatare analfabete . Nje pjese e madhe e intelektualeve , me shume dhimbje , lane atdhun dhe jetuan ne ekzil, jasht vullnetit te tyre .

Lufta kunder intelektualve kulakeve , tregetareve dhe familjeve te tyre, u be platforme politike e shtetit monist . Struktuar te posacme te shtetit gjurmonin dhe eliminonin shtresen e ish intelektualeve dhe te te pasanikeve. Nuk pati guxim , dikush , te shtronte pyetjen : Kush do ta ndertoi vendin , po qe se eliminohen shqiptaret me te ditur , madje dhe me te pasur ? Ne se mund te shtrohej nje pyetje e tille , autori i pyetjes , minimumi do te burgosur , por edhe mund te varej ne litar .

Strukturat e posacme te ish shtetit monist , shpiknin armiq edhe kur nuk kishte te tille. Mjafton te kishe pasur nje pozite shteterore , ose shoqerore, gjat monarkise , grupoheshe ne shtresen e armiqve . Te ishe intelektual , ose i pasur , veshtire se i shpetoje perngjekjes politike moniste .

Nje prej tyre ishte , Mehdi Frasheri , nga fisi i i Frashellinjve. Mehdiu ishte nga frashellinjte me te shkolluar dhe te gjithe energjite e tij intelektuale , me shume perkushtim i vuri ne sherbim te popullit te vet , sepse pati fatin , te jetonte kohet me te trubullta , qe kalonte vendi , midis te dy luftrave boterore dhe brenda ketyre luftrave

Personalisht kam pasur mundesine te njof realisht disa nga figurat e shquara te historise shqiptare te perpara clirimit . Kam pase qene bashkebanor , me disa ishte burgosur politike , qe njifshin , ne maje te gishtave historine e Shqiperise . Ata njifnin jetshkeimet e te tere Intelektualve shqiptare dhe kjo histori , qe po shkruaj , per t’i shpallur armiq , ishte politike , si per te gjithe intelektualet e denuar .

Ne ate kohe te zymte , njifja veprimtarine e Fulltzit , Te Inxh Abdyl Sharres , te familjeve Kokoshi , Dosti , Merlika, Lef Nosi e te tjere te ngjashem . Keto jetshkrime i pata peshuar me shume vemendje dhe ne kohen e nderrimit te pushteteve , kam shkruar , per ta ne librat e mi kronikale . Nga miqte e mi “te deklasuar “ , nuk me kujtohet , ne se kam degjuar , per Mehdi Frasherin . Jo se nuk me paten folur , per te , por nga qe ishin aq shume , me ka tradhetuar kujtesa.

Ne raftin tim te librave , gjeta librin e Ketij burri , me titullin e thjeshte dhe te sinqerte “Kujtime – vitet 1913 – 1933 “ . Librin e ka botuar “Omcka “ , nen kiujdesin e nipit te Mehdiut , Tefik Celo dhe z. Mynyre Toptani . Libri ka 240 faqe dhe permban te gjithe veprimtarine e Mehdi Frasherit , si intelektual , si atdhetar shqiptar dhe si burre shteti . Pak me siper , permenda se ky liber eshte i sinqerte .

Ku bie ne sy , ky fakt ? Bie ne sy te c’do lexusi , sepse nuk ka autore , qe te fallsifikoi kujtimet e jetes se tij .Ne rrastin me te keq , fallsiteti , duket hapur . Ne rrastin konkret , kemi nje rrefim te rrjedhshem te autorit . Nuk ka asgje fantastike dhe as ndonje figure letrare .

Libri eshte shkruar ne veten e pare . Eshte liber real , per vete menyren si eshte zhvilluar tregimi , duke permendur hollesi , vendet ku ka qendruar , emrat , me te cilet ka zhvilluar biseda dhe perse . Njerzit me te cilet ka biseduar . Per hollesite e shkrimit dhe menyra lirike e tregimit te ngjarjeve , eshte plotesisht i besuar , per paraentesen , qe hapa pak me lart , per besushmerine . Eshte nga shqiptaret e rralle i doktoruar , per shkencat politike , ne ate kohe .

Deputet i Parlamentit te dale nga Kongresi i Lushnjes , dy here Kryeminister i Shqiperise . Punetor i pa lodhur me mendje dhe fizikisht . Te gjitha aftesite mendore dhe fizike i shkriu , per Atdheun . Eshte karakter njerezor , sepse nuk i eshte provuar te kete vrare , keqtrajtuaar , ose te kete burgosur ndonje bashkatdhetar . Nje staturre e tille politike meriton te kete nderimet e duhura dhe te merituara , nga Atdheu dhe populli , te cileve u perket .

Ne kohen e ardhjes se Princ Widit , u formua nje kabinet qeverritar , me ne krye Turhan Pashen , Mehdiu u emerua perfaqesus i Shqiperise ,ne komisjonin e kontrollit nderkometar . Nen kete pergjegjesi shteterore , Mehdiu , e pershkroi Shqiperine disa here kryq e terthor , per te vendosur qetesine civile dhe besimin te qeverria e formuar dhe Princi , por nen influencen esadiste , shperthyen kryengritjet regresive , me parrullen “duam baben “ . Levizjet ne teren , ishin te shpeshta , por kryengritja zgjerohej nga dita ne tite . Mehdiu njoftonte , per dite komisjonin , per gjendjen ne krahina te ndryshme te Shqiperise . U raportua ne Komisjon edhe per gjendjen ne Korce dhe Gjirokaster , ku influenca greke rekllamohej nga 400 prifterinje ortodokse , qe i sherbenin Greqise . Ne Shqipeine e mesme , muslimanet vijonin kryengritjen . Mbetej vetem Durresi , ku qeverria Turhan Pasha , kishte autoritet , gjithperfshires . U be nje marrveshje me Italine dhe Austrine , per te derguar armatime . Italia dergoi 1000 pushke dhe Austria 3 bateri topi . Nje Qeverri surrugato , krijoi Zografi , ne juge te vendit.

Per t’u njohur sa kaotike ishte gjendja , lete citojme nje paragraf nga faqja 21 : “ Kur arritem ne Shijak , gjetem nacionalistet dhe gjindarmet ( Xhandaret shenimi im ) , e kishin rene rob te rebelet . Ata ishin shume te deshperuar , por kur na pane ne , filluan te merrnin guxim .... Populli ishte fanatizuar teper. Nuk sprapseshin nga anarshia , deri sa nje nga antaret e komisjonit , qe dinte turqisht , nga ballkoni ju foli turqiaht dhe u qetesuan disi .. “ Ne keto situata , jeta njerezore ishte malli , qe kushtomnte me pak .

Epizote te tilla , jane me dhjetra . Mehdiu largohej nga familja me jave e muaj , duke qene brenda vendit . Per te perballuar anen financiare , u detyrua te punoi si mesus , ne nje zone arbereshe , me nje roge teper modete . Kur u kthye prane familes , nuk e njohu djali i vet , qe e kishte lene te mitur . Rebelimi kishte permasa kombetare .

Ne kete katrahure politike , ka punuar Mehdi Frasheri , bashke me antaret e tjere te komisjonit . Mbete nje nga situatat me te turbullta dhe me injorante , qe ka kaluar populli yne . Rebelet perbenin shumice ne Shqiperine e mesme . Ata , jo vetem thirrnin , por shtinin dhe me pushke . Nje katrahure e mirfillte , mund te quhej dhe cmenduri , qe frymezohej nga injioranca shekullore . Me poshte , po jap nje fragment , nga katrahura e atyre kohrave :

“ Mbasi ra Elbasani ne duar te rebeleve , ra Berati , Pogradeci , fitoria rebele , arriti deri te gjoli i Maliqit . Korca kercenohej nga komitet greke ,duke u ndodhur midis dy zjarreve , pati organizuar nje fuqi me 4- 5000 mije vete, per mbrojtje . Greket u vune zjarrin fshatrave muslimane , ne prefekturat Berat dhe Vlore “.Te vetmet forca , qe pretendohej te krijonin dicka normale , ishin qeverria e dobet e Pandeli Evangjelit dhe Abdyl Ypit. Ne fshatrat e jugut vazhdonte masakra e andarteve greke , qe digjnin edhe njerez , ne fshatrat ku paten organizuar nje ekspedite kriminale te pa pare “. ( F. 26 )

Veprimtari qeverritar , autori i librit , bashke me komisjonin qeverritar , ishin ne ballin e perpjekve , per te normalizuar dora dores situatat e anarshise popullore dhe goditjen e andarteve greke, kunder fshatrave muslimane te jugut te Shqiperise . Kete masaker te pa shembullt e ka pershkruar me hollesi , romani i Manxhar Takes “ Dritherimat e Katermbedhjetes “ .

Nje nder personalitet e rralle shqiptare , qe u investua me te tera forcat mendore dhe fizike , per normalizimin e kesaj gjendjeje kaotike , ka qene , Mehdi Frasheri . I ndodhur gjithnje ne detyre , rralle qellonte te takohej me familjen , qe banonte ne Elbasan . Mbas veprimtrive ne Shqiperine e mesme , shkoi ne Vlore ,, per te nxitur situaten , kunder Italise , qe mbante te pushtuar Vloren .

Udhetimet i kryente me kale . Tregon nje rrast , kur kaloi Shkumbinin , ne pranvere .

Mjeti , qe perdori , per vete dhe bashkeshoqerusin ishte nje trung peme i gdhendur si govate . Aty rrinte lundertari dhe pasagjeri , ndersa kali mbahej prej kapistalli , duke udhetuar paralelisht . Ne te gjitha detyrat , i ka rene Shqiperise cep me cep , shumicen e hereve me mjete rethanore .

Ne te tera rrastet , ndihet se i dhimset Shqiperia , ne te tera ato situata , te pa qendrushme , qe ishte vendi , kur ishte ne detyra te larta , Mehdi Frasheri .

Kur u emerua minister i puneve botore , qe i pergjigjet sot Minister i infrastruktures , grumbulloi spscialistet me te mire , kudo , qe ishin dhe i mbajti afer vetes . Shume vepra te ndertuara , ne ato vite , jane ne gjendje pune dhe sot . Te njejten metode , zbatoi dhe kur u emerua Minister i bujqesise . Grumbulloi , ne Ministri , specialistet me emer . Ka pasur nje prone te veten , ne afersi te Shijakut , ne fshatin Xhafzotaj . Kete prone e fali , dhe mbi te projektoi te ngrihej Instituti i zooteknise . Ishhte njeri me vizion , se ne ato kohra , askujt nuk i binte ndermend , per shkencen . Ky burre fali dhe pronen e familjes . Instituti i zooteknise ishte me i vjetri i krijuar , drejt per drejt nga Mehdi Frasheri, qe u zhvillua , me von , nga Medar Shtylla.

Mehdiu , si nje nga intelektualet e rralle te vendit , u emerua Kryetar i regjences dhe per kete eshte kritikuar , me te gjitha fjalet , qe permban gjuha shqipe . Ky kreu nje detyre , qe ishte e domosdoshme , per te qeverrisur vendin . Ne se i provohet se ka kryer ndonje krim , mund te denohet , por jo te quhet colobaracionist , sepse kryesoi nje qeverri , qe i duhej vendit , ne kohe lufte . Ku eshte kolabacionizmi ketu ? Kjo qeverri patjeter do te quhesh e pushtimit , ose regjence , por pushtusit , nuk i solli M. Frasheri . Ai burre gjithe jeten e shkriu , ne dobi te Atdheut , ne ditet me te veshtira te historise se tij . Në mëngjesin e 7 prillit 1939, kur u dha lajmi se anijet luftarake italiane mbërritën në Portin e Durrësit, Frashëri shkoi në Radio-Tirana dhe që andej me anë të një fjalimi iu drejtua gjithë popullit shqiptar duke i bërë thirrje që të ngrihej me armë kundër pushtimit fashist.

Pushtusi , nuk erdhi mysafir . Ai jetoi gjate dhe ngriti struktura administrative , nje prej te cilave ishte Regjenca . Sherbeu ne kete forum te ngritur nga pushtusi , por nuk i adresohet ndonje krim , i kryer me autoritetin , qe ushtroi provizorisht . Historinet e sotem , nuk kane pse t’i lene evazive veprimtarite e intelektualeve shqiptare , qe u aktivizuan gjat pushtimit . Eshte fjala , per intelektuale , qe Shqiperia , kurre nuk i ka pasur te tepert .

Në fillimin e nëntorit 1944, kur forcat partizane u përgatitën të sulmonin Tiranën, Frashëri së bashku me gruan e tij dhe tre fëmijët u larguan nga Shqipëria dhe u vendosën në Itali, e cila në atë kohë kontrollohej nga Forcat Aleate. Beri zgjidhjen e duhur . Po te kishte ndenjur brenda vendit , do te ishte pushkatuar , mbase dhe varur ne litar , ose ne rrastin me te bute , do ishte burgosur , si “shperblim “, per veprimtarine atdhetare nje cerek shekullore . Nga ky liber i sinqerte mesojme se Mehdi Frasheri ishte nje burre shteti , qe do ta nderonte dhe respektonte c’do komb , qe do t’i perkiste .

Illo Foto , Shkurt , NY.

75 views1 comment

Shkrimet e fundit