DASHURIA PËR MERIMANIN



Adriana Myrtaj



D’Arcy Morell

(Marrë nga “Wide World Magazine” - Vol. 4, November 1899 to April 1900, London)


(Përgatiti: Adriana Myrtaj)


(Shënim i redaksisë së revistës: Z. Morell është një nga të paktët burra që ka depërtuar në vendet e largëta të Shqipërisë, vend shumë pak i njohur në hartën e Evropës. Këtu ai tregon një ngjarje tipike dashurie të njerëzve të atyre maleve, qëndresa e të cilëve është bërë një nga problemet më të vështira, që duhet të zgjidhë Turqia.)


Dielli kishte perënduar përtej Maleve të Sharrit dhe silueta e largët e të shenjtit Karadak, solemne dhe e errët prej hijeve të pishave – po fshihej nga drita e përflakur e mbrëmjes. Relievi po i humbiste detajet duke u shkrirë në dritën e një bluje të purpurt dhe era e ftohtë e natës po e mbështillte në shtjellat e ftohta të dëborës që sillte nga larg. Era i jepte hov flakëve të zjarrit që kishim ndezur në kampingun tonë dhe drita e kuqërremtë e tyre ndriçonte shkëmbinjtë përreth duke shfaqur çlodhjen në fytyrat e rreshkura tek grupi i shqiptarëve të mbledhur pas kërcunjve që digjeshin dhe hijeve të errëta të kuajve të lodhur që përtypnin bar aty afër.

Ky ishte vendi i zgjedhur për qëndrimin kësaj nate, nën qiellin e kthjellët dhe yjet vezullues. E vetmja ndërtesë në një hapësirë prej disa miljesh ishte kulla e vjetër e vrojtimit sipër në kodër, e shkretë prej shumë kohësh dhe e rrënuar. Si fantazma të zymta dukeshin atje në majë të kodrës pirgjet e gurëve në ngjyrë gri, një vend i pazakontë që lidhej me kujtime gjakderdhjesh që tregoheshin në popull. Me siguri do ishte bërë fole dhe vend-strehim kafshësh të egra, lakuriqësh nate dhe mbase edhe të shqiponjës së atyre anëve.

Preferuam të ndalojmë e ngremë kampin nën qiell të hapur, të çlodheshim për disa orë, në gjumë të thellë, pa ëndrra. Disa prej shqiptarëve ranë të flenë duke u shtrirë në bar afër kuajve, me pushkët pranë vetes, ndërsa të tjerët qëndronin ende ulur pranë thëngjijve të zjarrit, duke zierë kafe në ato enë të vogla që përdoren kudo në lindje të Mesdheut. Vetëm njeri prej tyre qëndroi roje të vrojtojë shtegun e ngushtë, me armën mbushur e në pritje të vinte radha e tij për tu çlodhur.

Të rrëfyerat tona kësaj nate, përpjekje luftërash e pritash nate, komandantë të guximshëm dhe ngjarje të frikshme me fantazma nga ato që të rrëqethin, po vinin në të mbaruar kur Mustafai, udhërrëfyesi dhe shoqëruesi im, duke u kthyer nga unë, hodhi bishtin e cigares dhe theu heshtjen duke nisur të më tregonte ngjarjen që vijon, nga jeta shqiptare. Rrëfimi i tij është absolutisht i vërtetë dhe pasqyron besnikërisht mënyrën e jetesës së këtyre njerëzve, për të cilët dihet kaq pak.

Nëse nuk jeni shumë i lodhur për të dëgjuar, Efendi, do t'ju tregoj një histori të vërtetë. Është ngjarje që ngriti në këmbë tërë fisin tim dy vjet më parë dhe solli zaptijet turq përmbi ne, pa, pastaj, të mund të shuhej zemërimi.

Ka ndodhur atje - filloi ai duke treguar drejt majave të larta që tashmë s’dukeshin më - atje larg, shumë larg përtej Karadakut, përtej ujërave shkumues të Drinit, afër shtëpisë sime në Tëpek, nën hijen e Peklenit mbuluar me borë dhe Zlebit të lartë. Në krye të luginës, poshtë të cilës nxitojnë ujërat e rrëmbyeshme të Bistricës së Pejës, ndodhet një fshat i quajtur Deçan. Më lart kodrës, midis shkëmbinjve e shpateve mbuluar me bar (si një det me lule erëmirë në fillim të verës) ngrihej shtëpia ndërtuar me gur të kuq e gri e Mahmudit të vjetër, më i pasuri në fis të tij për nga numri i dhenve e kopeve që kishte.

Mahmudi në rini të vet kishte bredhur përgjatë Epirit gjer në Janinë në kërkim të fatit. Për disa vjet punoi andej në shërbim të Pashait. Dikur, e zuri një mall shumë i madh për të parë vendin e tij të lindjes. Aq i madh u bë malli, sa nuk i rezistoi dot më gjatë, por mori udhën për në shtëpi duke shkuar nëpër ato vise thuajse të panjohura që ndajnë Epirin nga Shqipëria e Veriut.

Një ditë, më në fund, u shfaq papritmas në mesin e atij komuniteti të vogël njerëzish, ku si fëmijë kishte parë për herë të parë dritën e diellit, me shputat e këmbëve copë nga lodhja, duke pasur me vete dy kuaj të mirë dhe një qese të lidhur nën brez me qindra mexhite argjendi në të.

Gruaja e Mahmudit, një vajzë me sy të errët e racës romane, ishte hipur në njërin prej kuajve, ndërsa tjetri ishte ngarkuar me gjithfarë gjëje që ai pati mundësi të sillte.

Mahmudi mori vesh se me vdekjen e të jatit, familja e kishte ndarë pasurinë pa e llogaritur atë në trashëgimi, duke menduar se nuk do të kthehej më. Por njerëzit e njohën të porsa ardhurin dhe menjëherë e vendosën në krye të shtëpisë. Në disa vjet Mahmudi, me zotësi të madhe, e shtoi kopenë dhe bagëtinë, e shtoi fatin e mbarësinë e familjes, derisa më në fund, kur koka dhe mjekra kishin filluar t’i thinjeshin,

Mahmud Beu ishte më i pasuri në të gjithë zonën midis Drinit dhe Vardarit (ku bagëtitë ishin e vetmja formë e pasurisë).

Fisi e zgjodhi Mahmudin, tashmë i moshuar, si kryeplak të vetin.

Sa e dashur u bë për zemrën e plakut kopeja e bagëtive dhe kuajve, po aq ishte e u madhua kujtimi i gruas së tij zeshkane, prej kur ajo mbylli sytë. Tani prehej nën gurët e varrit, në hijen e selvisë në varrezat myslimane lart në anë të kodrës. Ajo i kishte lënë disa djem dhe një vajzë të vogël, Merimanin, si ngushëllim për vitet e vetmisë e pleqërisë. Shpesh në pushimet e mesditës, ulur në divan e me çibukun të pa ndarë, ky shqiptar i moçëm, i nderuar, hidhte shikimin lart për nga varrezat nën rrezet e diellit dhe buzëqeshja e ndrinte të tërin teksa shihte “shqerrën” e tij të vogël, Merimanin që rritej duke ndjekur fluturat e mëdha blu e të kuqe në mes të livadhit plot me manushaqe e barëra erëmirë.