BASHKËJETESË E SHNDRITSHME E NAIMIT ME ATDHEUN


Dr.Bardhyl Maliqi


Janë shumë të rrallë emrat e autorëve që bashkëjetojnë me emrat e veprave të tyre dhe krejt të veçantë ata që mishërohen te Atdheu i tyre. I tillë është padyshim Naim Frashëri. Kujtojmë emrin e këtij festivali poetik, jetëgjatësinë 24 vjeçare të tij, shqiptojmë “Ditët e Naimit” dhe menjëherë kujtojmë çka dimë për autorin dhe veprën e tij. Gjithë korifejtë e letërsisë shqipe, në gjallje e në vdekje të Naimit e kanë vlerësuar lart atë dhe kjo nuk është rastësi. Dhimitër Shuteriqi, Jorgo Bulo, Ismail Kadare e veçanërisht Rexhep Qosja me monografinë e tij të famshme “Porosia e Madhe” e deri tek autorët e ditëve tona vazhdimisht i janë referuar Naimit e veprës së tij poetike e atdhetare.

Ka pasur edhe nga ata që janë përpjekur t’ia heqin atij kurorën e poetit kombëtar për ta vendosur në krye të tjetër kujt, por ata kanë dështuar dhe do të dështojnë se poet kombëtar nuk të bëjnë dot vlerësuesit dhe kritika, por populli, adhurimi i tij për dritësimin e veprës tënde. Në këtë kuptim Naimi është i pa zevendësueshëm dhe i pa tjetërsueshëm. Ai ka zenë vend nderi në ndërgjegjen kombëtare dhe kjo nuk është bërë thjesht me dekrete apo me medaljet në emrin e tij, por me meritë dhe dashuri mbarëkombëtare. Ky Festival që mban emrin e tij, nuk u dekretua prej dikujt, as prej qeverisë dhe as prej komunës, as prej grupimit të shkrimtarëve apo universitarëve, ai lindi natyrshëm, ndaj mbijeton dhe mbështetet me ndjesi adhurimi.

Poetë atdhetarë ka shumë, Naimi është vetëm njeri prej tyre, veçanërisht në periudhën e Rilindjes sonë Kombëtare. Madje ka edhe nga ata që kanë luftuar vërtet “me pushkë e me penë për mëmëdhenë”, siç cilësohen me të drejtë, por para emrit të Naimit nuk mund të vendoset askush, megjithëse pas tij renditet një plejadë e tërë. E thonë vetë rilindasit. Ja si e vlerëson p.sh. Naimin, nipi i tij, Mitat Frashëri në ditën zimadhe të vdekjes së poetit:

O shqipëtarë, në doni të nderoni kujtimin e këtij njeriu të math, që po e qan sot e tërë Shqipërija, mbani mënt fjalët e tij: Jeni të mirë, vetijpastrë, doni mëmëdhenë dhe gjuhënë tuaj!...”.

Bile edhe stilisti brilant, por egocentrist, Faik Konica në vitin 1901, pra 1 vit pas vdekjes e vlerëson Naimin, megjithë rezervat që ka dhe çoroditjet e më vonshme kundër poetit, shkruan kështu:

“O shqipëtarë, në doni të nderoni kujtimin e këtij njeriu të math që po e qan sot e tërë Shqipërija, mbani mënt fjalët e tij: Jeni të mirë, vetijpastrë, doni mëmëdhenë dhe gjuhënë tuaj!”

Dhe do t’i kujtojmë në mënyrë të përmbledhur këto vlerësime me vargjet elegjiake të Çajupit:

“Vdiq Naimi, vdiq Naimi, /moj e mjera Shqipëri,

/ mëndjelarti, zemërtrimi, / vjershëtori si ai!”

Çështja shtrohet: -Çfarë vajton në të vërtetë Çajupi? Mendjelartin, zemërtrimin, vjershëtorin, bilbilin e gjuhës sonë, atë që këndoi trimërinë e Skënderbeut, që lëvdoi dhe nderoi mëmëdhenë. Thelbi i mardhënieve të arta të Naimit me Atdheun jepet pikërisht në këto përcaktime të bashkëkohësit të tij. Këta kundrinorë të drejtë mishërojnë marrëdheniet e drejtpërdrejta të Naimit me Atdheun dhe bashkëjetesën e shndritshme të tyre si dy organizma të gjalla në simbiozë. Vargu i parë është gjëmëshpallësi, ai imiton vajtonjcat, ndaj është përsëritës, i dyti shpreh mjerimin e çdo nëne për humbjen e birit, vargu i tretë dhe i katërt përcaktojnë tiparet e karakterit dhe fushat kontribuese të Naimit në raport me Atdheun. Mëndjelarti, e quan autori. Pse? Jo thjesht për shkallët e ngjitjes në hierarki, pra faktit pse arriti në Zv/ Ministër Arsimi dhe drejtor i botimeve të Perandorisë Osmane, që i krijoi mundësinë që edhe të shkruante në shqip dhe të licensonte dhe hartonte libra për shkollat shqipe, as për zotërimin e gjashtë apo shtatë gjuhëve të huaja nga ku përkthente apo shkruante në origjinal, Ju kujtoj se kreun e parë të Iliadës e Homerit apo O Mirit, siç thotë ai e përktheu nga greqishtja e vjetër, poemën Dëshira e vërtetë e shqiptarëve e botoi në greqishten e re, Tehaylat – Ëndërrimet i botoi në persisht dhe 4 stinët i përshtati nga frëngjishtja. Ka një arsye më themelore besoj. Në kohën kur Shqipëria ishte meskëputur nga pushtimi e poshtërimi 500 vjeçar dhe shqiptarët po iknin nga atdheu, Naimi e hymnizon Atdheun, bukuritë dhe heronjtë e tij. Pra evokon një Shqipëri tjetër, ideale, duke kërkuar ringjalljen e ndërgjegjes kombëtare dhe idealizimin e Atdheut. Çajupi e përcakton Naimin si Zemërtrimi, se është vërtet trimëri e veçantë që nga zemra e perandorisë osmanre të kërkosh shkrimin e gjuhës shqipe dhe të punosh për shkollat e saj, kur këtë e ndalon perandoria. Të shkruash dhe hymnizosh Gjergj Kastriotin, në një poemë unikale në gjuhën shqipe, kur perandoria dogji me zjarr e vrau me hekur ata që thurën legjendat apo këngët për Skënderbeun. Ju kujtoj se edhe ato që kemi, i kanë ruajtur në shekuj arbëreshët e Italisë dhe arvanitasit e Greqisë. Dhe së fundmi Vjershëtori si ai. Është kollaj ta kontestosh këtë përcaktim sot, por nuk ishte e mundur në fakt as dje e as sot. Arsyeja është e thjeshtë. Vjershat e Naimit burojnë nga shpirti, janë mbushur me toponimet dhe onomastikën tonë.

Vërtet Jeronim De Rada ka shkruar arbërisht 50 vjet para Naimit, por Italia dhe Europa Perëndimore ishte në armiqësi me Perandorinë Osmane, arbërishtja e De Radës ishte arkaike, gjuha jonë e shekullit të XV-të, pra shumë larg shqipes së fundshekullit XIX, kur filloi të shkruante Naimi shqipen e tij të pastruar nga greqizmat, turqizmat dhe ndryshku gjuhësor shumëvjeçar. Dhe të shkruash bukur, të bësh që vargjet e tua të mësohen përmendësh, të ngjallësh optimizëm dhe shpresë -ky është thelbi i vjershërimit. Të shkruash për “Lulet e verës” se për pranverën e lirisë kishte nevojë atdheu e jo për “Lulet e së keqes” si libri i francezit Sharl Bodler.

A thua nuk e dinte Naimi se në Shqipëri ishte rrënjuar e keqja? Jo, e dinte mirë, por kërkonte që e keqja të çrrënjosej e të kultivohej e mira, e bukura, vera dhe lulet e saj. Ndaj shkruante tek poezia e tij “Shkëndija e diellit ndaj manushaqes”, që duhet kuptuar si Shkëndijat e lirisë ndaj atdheut tim: “Manushaqe bukuroshe, / Pse s'ngre kryet përpjetë, / Po rri e mpit' edh' e qetë, / Pse s'zbukuroh e s'shëndoshe?// Pa shiko lulet' e tjera, / Q'u çel' e u lulëzuan, / Shih, pa shih ç'u zbukuruan, / I ngjalli përsëri vera.” Të mëkosh pozitivitetin dhe idealet përparimtare s’ka qënë e lehtë as dje dhe nuk është as sot.

Me vdekjen e Naimit, Shqipëria humbi birin e vet. Ndaj Çajupi thërret të vajtojnë Shqipëria e mjerë, shqipëtarkat dhe shqipëtarët, myslimanët dhe të krishterët. Në traditat tona të vajtimit të bijve që largohen nga jeta nga sëmundjet, mosha, vrasja apo çfardo gjëme tjetër, vajtonjcat janë gra të shtëpisë apo të fisit, fshatit apo krahinës, por këtu kapërcehen limitet, ndodh si në rastin e Skënderbeut. Qan gjithë Shqipëria. Por Naimi i kap