BARDI I SHPEND UJMIRIT


Aleko Likaj

Novelë për nxënësit 12 vjeçarë:

BARDI I SHPEND UJMIRIT

Aleko Likaj

l

NE RRUGEN E LUFTES

Ushtria donte edhe tre ditë që të vinte përballë Krujës. Dukej e lodhur nga rruga e gjatë që kishte nisur që nga brigjet e detit Egje. Për herë të parë në historinë e saj, nën komandën e vetë Sulltan Muratit dhe të birit të tij, Mehmetit, do të vihej përpara shqiptarëve.

Ishte maj i vitit 1450-të

Turqit kërkonin këtë herë që të thyenin rrezistencën e Skënderbeut. Ky bir shqipërie së bashku me qindra luftëtarë, kishin mundur pak kohë më parë disa nga gjeneralët më të mirë të sulltanit. Shqiptarët ishin bërë një pengesë gati e pa kapërcyshme për ushtrinë më të madhe të asaj kohe, e cila këtë herë numëronte mbi 150 000 ushtarë. Ata ishin të sigurtë që Krujën, gjithë Shqipërinë, do t'i robëronin. Do ti bënin që të ulnin kokën përpara sulltanit dhe perandorisë së madhe otomane. Kishin vënë në dorë gjithë Ballkanin dhe ëndëronin që të dilnin përtej brigjeve të detit Adriatik. Por shiptarët ishin bërë një pengesê e pakapërcyeshme ne planet e osmanllinjve. E meritonin një mësim të mirë. Do ti ndëshkonte në një mënyrë të atillë, sa asnjëherë të mos rrebeloheshin kurrë. Të mos u shkonte mendja më të ëndëronin lirinë.

Këto mendonte ndërsa ecte për të ngritur kampingun përballë murreve të kështjellës së Krujës. Deri atje do t’i duhej edhe tre ditë të tjera. I biri, Mehmeti, kujdesej për ushtrinë së bashku me një grusht gjeneralësh, nga më të mirët që kishte mbledhur rreth vetes për këtë ekspeditë. Mes tyre edhe një historian nga më të dëgjuarit në të gjithë perandorinë e tij, i cili do të shruante për heroizmin dhe fitoren e luftëtarëve turq. Ai ishte krusur si një kosore në mes të shilteve e jastëqeve në karocën e purpurt që po e sillte nga larg. Dukej më shumë se sa një ëndërimtar, ndërsa përkundej në rrugën me gropa e cila gjarpëronte tashmë buzë një honi të madh, e një bregu që zbriste poshtë në ujrat e rrëmbyeshëm të një lumi ujëshumë.

Në çast nga larg erdhi një zhurmë si një gjëmim. Sulltani ngriti kokën dhe u përpoq që të shoh përtej perdeve të mendafshta duke i larguar me dore. Një nga rojet i tha, se vetëm një pjesë e ushtrisë kishte rënë në një pritë të ngritur nga vëndasit, që ai i quajti djaj të këtyre maleve. Prijsi u drodh, mblodhi këmbët dhe u ngrit në gju.

Dha urdhër.

-Të ndiqen dhe të kapen këta njerëz të egër. Sulltanin, mbretin e mbretërve mbi tokë e në dete, nuk ka forcë ta ndalojë në rrugën e tij. Do të më shikojnë. Do të dridhet këtë herë foshnja në barkun e nënës

Një grusht burrash arbërorë lëshonin gurrë, trungje pemësh dhe copa të vegjël shkëmbijsh që nga lartësia e honit. Turqit që nuk e prisnin, i zuri paniku. Një pjesë e tyre mbetën të shtrirë e të pajetë duke krijuar pirgje me kufoma poshtë në rrugë. Disa shigjeta që u nisën në drejtim të luftëtarëve, nuk mbritën. Dëgjohej vetëm ciasja e tyre që çanin ajrin e britmat e panumërta të ushtarëve të cilët nuk dinin ku të fusnin kokën. Pritëvënësit e kishin zgjedhur mirë këtë vend, sepse nuk mund që ti shpëtoje dot pritës. Pak hapa më poshtë ishte lumi. Një pjesë e të mbijetuarve u hodhën drejt e në valet e tij. I mori rryma. Përpëliteshin duke përplasur këmbë e duar mbi vale, ndërsa shkonin poshtë së bashku me rrjedhën, pa patur mundësi që të shpëtonin jetën e tyre. Jashtë pritës vazhdonte paniku. Asnjë nuk mund që të afronte ndihmë për viktimat. Kuajt hingëllinin dhe nuk u bindeshin më të zotërve. Ishin prishur edhe formacionet e lëvizjes së ushtrisë. Në vëndngjarje mbrin menjëherë i biri i Sulltanit, Mehmeti. Një prej rojeve i kishte sjellë edhe urdhërin e prijsit të ushtrisë. Djali nxinte. Fjalët i mbeten nëpër gojë si copëza rrokjesh të pa thëna. Ngriti kokën për të pare pjesën e sipërme të honit, atje ku duhej që të ishin njerëzit e malit, të cilët kishin guxuar që të venin dorë mbi ushtrinë më të madhe të botës

Dikush nga gjeneralët e ushtrisë që ndodhej pranë Mehmetit, nxorri një grup klorësish që tentoi t’u ngjitet shkrepave, pak metro më poshtë. Duhej që të ishin më shumë se dyqind turq, të cilët nxituan që të marrin menjëherë lartësi, në një vend të pjerët e të rrezikshme për të dalë në majë. Disa syresh, ranë e u rrokullisën, dhe u shkelën nga ngjitësit e tjerë. I biri i sulltanit dëgjoi klithmat e tyre të përvajshme dhe lëvizi nga vendi. Ishin nga më të zgjedhurit e repartit të spahijve të cilët do të venin nën kontroll Krujën dhe rrethinat e saj, përgjatë gjithë luftës që po trokiste në zemrën e Shqipërisë

-Mos u mërzit princi im. Mos u trishto. Nuk i a vlen që të vuash, o bir i sulltanit të gjithësisë, që ka në dorë tokën, ajrin dhe detet. Këta banorë të egër kanë shok vetëm egërsirat e malit. Vetëm babai juaj do ti bëjë zap dhe do ti vejë, ja… këtu.

Kronikani hodhi mantelin mbi supin e djathtë e u përul përpara princit duke i zgjatur dorën e mbledhur grusht, si për të treguar se ky komb do të ishte shumë shpejt në grushtin e perandorisë turke.

Princ Mehmeti, nuk e kishte ndjerë më parë praninë e kronikanit në atë grup gjeneralësh që e rrethonin, sapo ishte shkëputur nga kreu ku udhëtonte që nga mëngjezi, përkrah karrocës së të atit. Kështu kishte bërë sapo ishin nisur nga AnadolliKtheu kalin dhe hodhi edhe një herë vështrimin andej nga vazhdonin që të ngjiteshin ushtarët e tij, të cilët ende nuk e kishin kapur majën, pastaj e përkëdheli kafshën në jelet e dendura, e u kthye ne krahun e majtë të tij. Përballë i rrinte Abdyl Pashë Shënturk, Agai i Madh, komandanti gjeneral i jeniçerëve me mustaqet deri në vesh, të holla dhe të përdredhura si një bisht miu.

Shoqëruesit e vunë në udhë drejt kreut të kollonës, atje ku priste vetë prijsi i kësaj ushtrie dhjetra mijra ushtarësh. Pas tij, këtë herë u nisën edhe dy reparte të tjera të formacionit luftarak të ushtrisë, duke e vënë në mes Mehmetin, të birin e sulltanit, për ta ruajtur më mirë nga ndonjë sulm tjetër i papritur i banorëve të këtyre zonave. Gjeneralët e ushtrisë mendonin tani, se vetë Skënderbeu mund që të shfaqej e të hidhej mbi formacionin luftarak turk, në çdo kohë të ditë-natës. Ata i a njihnin strategjinë nga koha që luftonte mes tyre, at’herë kur rritej e formohej si luftëtar në oborin e sulltanit, atje në Edrene. Kjo pritë tregonte se ai duhej që të ishte më pranë.Ushtria ishte alarmuar e gjitha. Panik, por edhe frikë. Kjo edhe për shkak të vendit ku ndodhej ajo.

Sulltani gjithmonë i trembej kësaj strategjie.

II

TRIMAT

Njerëzit e pritës u larguan menjëherê nga shkëmbi. Morën kuajt e u nisën në drejtim të pyllit, pas Përroit të Madh, dy kodra më larg. Ishte një vend i fshehtë i zgjedhur mirë nga banorët e asaj zone. Ata e dinin se ndjekësit do ti kërkonin gjatë, nëpër gjithë zonën ku jeshilonte bari edhe gjethi. Deri tek vendi i pritës duhej pak më shume se një gjysëm ore kalërim. Po a mund vallë që do t’u vente mendja turqëve për të mbritur deri aty ?

Të vjetrit në fillim nuk besonin për këtë, pasi i lanë turqit në një panik të plotë. Por nuk ishte i këtij mendimi Pjetër Arusha, një nga gjuetarët më të vjetër të zonës qê kishte luftuar vite të shkuara me një tjetër kryetrim shqiptar. Edhe dy a tre të moshuar të këtij mendimi ishin. U vunë shpejt në udhë, si sorkadhe mali, në majë të kuajve, shkrep më shkrep e gërxh më gërxh. Sikur kishin krahë e fletë.Pas pak, njerëzit e shkëmbit mbritën duke lënë pas një pluhur që ngrihej nga troku i kuajve të lodhur. Kishin vrapuar si era. Në zemër të pyllit, atje ku drurët e lartë dukeshin si zotër tê vërtetë ishin mbledhur pleq të moshuar, plaka, gra e fëmijë të vegjël. Trimat u zbritën kuajve e u mblodhën pranë një lisi të madh. Thirrën edhe disa pleq të tjerë të fshatit për ta biseduar e pleqëruar më mirë punën.

Turqit mund që të ishin edhe aty në se do të ndiqnin pluhurin që kishin lënë pas kalorësit e pritës. Forcat e malësoreve ishin të pakta. Njerëzit të paarmatosur mirë. Ky ishte një problem që nuk u parashikua nga banorët e zonës kur kishin marrë vendimin për ta goditur sulltanin sapo të kalonte në rrugën pranë tyre. Për këtë nuk kishin lajmëruar as edhe luftëtarët e Skënderbeut.

Por Lirak Shkrepa, tha:

- Asaj nuk i dihet.Kryetrimi e di mire se ç’duhet që të bëj. Ai i njeh mirë turqit dhe nuk do t’i lejë që të bëjnë shëtitje nëpër Arbëri. Di t’u a ngrejë lakun në çdo vend ku të shkelë këmba e turkut. Eshtë shpresa jonë.

- Vërtetë – tha edhe Binak Mali. – dy ditë më parë unë kam parë luftëtarë tê ardhur nga Kruja. Ja atje poshtë tek kthesa e lumit. Duhet që të jenë të kapedan Gjuricës. Eshtê djali ynë, I këtyre anëve. Kur ne morrëm vendimin për pritën mbi turqit, një pjesë e tyre na ndihmoi, edhe pse kishin tjetër mision nga Skënderbeu. Na dhanë zemër e na këshilluan se si të tërhiqeshim, si ta bënim edhe dredhinë për t’I shpëtuar hakmarrjes së turqëve.Por edhe na premtuan se do të ishin përkrah nesh. Kjo do të thotë se ata janë këtu pranë. Do të na ndihmojnë dhe do të kujdesen për jetën tonë.

- Këtë nuk e luan më asgjë. As edhe ato topa që po tërheq ushtria e sulltanit, me të cilët do të godasë fortesat tona krenare, e që pret t’I rrëzojë e ti shembë si ledhe balte. – u përgjigj një burë i shkurtër dhe i moshuar që e mbante qeleshen në dorë.

Por duhej një zgjidhje.

- Koha nuk pret. – tha përsëri Lirak Shkrepa

Dikush hodhi mendimin se duheshin thirrur për ndihmë trimat e Muzak Topisë, që ishin ngarkuar nga kryeprijsi shqiptar, ta goditnin gjatë gjithë rrugës ushtrinë turke.Po kush do të shkonte vallë? Të gjithë kërkonin të luftonin ballë për ballë me armikun. Te mbronin jetën e banorëve, nënave, motrave dhe fëmijve të parritur mirë

- Këtë punë e mbaron djali i Shpendit. Ai më i rrituri i të vegjëlve, - tha plaku Uran që përgjigjej për jetën e të tjerëve, aty.

- Ide e mire. Vërtetë që Bardi i Shpend Ujmirit është njeriu që mund ta realizoj. Trim, i shkathët dhe i vendosur për të shkuar deri tek luftëtarëttanë.

Njeriu që foli këtë here ishte vetë Pjetër Arusha, ish roja personale i Gjorg Golemit, që kujtohej e nderohej me respekt, por që për arsye moshe, ishte kthyer pranë shtëpisë së tij.Edhe të tjerët ishin të këtij mendimi.Pas pak një kalë i kuq dhe i bukur turfulloi pas lisit të madh. E solli vetë Mic Kryekuqi, që i mbathte në atë zonën e deri në Krujë. Një usta i mbaruar kuajsh, emrin e të cilit e dinte gjithë vendi. Kuqon e mbante për vete e kujdesej për të , si për një fëmije.

-Nisu, - i tha një nga trimat djalit të vogël, që kishte hipur tani mbi kalë, e që nuk e zinte vendi nga gëzimi. - Te përroi i Dregjonëve turqit mund që të të zenë pusinë. Aty do ti gjesh. Kujdes djalë.Pastaj, përshëndeti që të gjithë duke e valëvitur dorën si një flamur. Mbështeti këmbët në barkun e Kuqos e u nis. U duk sikur fluturoi. Era i a mori xhamadanin e kuq si gjaku e brenda karaharorit zemra rrahu me force. Bard Ujmiri ndërsa la pas pyllin, doli në një shesh e ndali pak. Vuri dorën përpara si strehë, për të dalluar ndonjë gjurmë të ndjekësve turq, por asgjë nuk dukej në atë hapsirë pllaje gjysëm të gjelbërt.

-Nuk do të më zenë – foli dhe u ndje i emocionuar për besimin që i dhanë burat e moshuar të zonës. Ai ishte i sigurtë që do t’i a dilte.

Bardit, tani i duhej që të kalëronte shpejt, të lëvizte në një drejtim që të mos kuptohej vendodhja e banorëve të zonës. Kjo duhej që të ndodhte përpara se të dalloheshin ndjekësit dhe ata ta kishin vënë atë në shenjë. Por deri at’here…Ai e kuptonte se kishte marrë përsipër një mision të guximshëm që kërkonte guxim e trimëri, prej atdhetari të vërtetë. Kjo e bënte që të ndjente më shumë se kurë krenari. Ishte tashmë pjesë e nje lufte heroike që do të bënte i gjithë kombi i tij, përballë një prej ushtrive më të mëdha të kohës, e një prej gjakatarëve më të egër të njerërizimit, sulltan Muratit të Turqisë.

Këto të gjitha i mendoi ndërsa kalëronte në një mënyrë të tillë që të tërhiqte vëmëndjen, në atë fushë të gjerë për ndjekësit e tij. Ishte përkulur mbi kalë dhe herë pas here lëshonte britma e thirrje për të nxitur Kuqon e tij të dashur me të cilin i kishte rënë rasti që të luante e të praktikohej disa herë në lojrat që organizonin barijtë e vegjël të fshatit. Kali sikur ta kishte kuptuar të zotin e tij të ri, zgjatej ndërsa hidhej për të kaluar gjithë pengesat, e shtrinte këmbët për të kapur shpejtësinë e erës së Majit, që frynte ëmbëlsisht mbi pllajë me barë të njomë dhe aromë trëndeline.Kur doli në një pllajë, djali i vogël e ndali pak kalin. Diku nga qafa e malit dalloi një grup turqish, që rendnin si bisha të uritura.

-Janë ata, - mendoi djali dhe befas i lindi një mendim në kokë - E ç'është jeta ime përpara fshatit të fshehur në pyll ? Atje janë të moshuarit, nënat, pleqtë, plakat, shokët e mij, Marku i vogël në djepe…- Dhe përkëdheli kalin.- Mos më turpëro, o Kuqo. - Qëndroi edhe pak derisa ta shihnin turqit, dhe u nis me të shpejtë nga drejtimi i kundërt. Turqit, sa e panë, qëndruan për një çast. Një mustaqemadh që, siç dukej, ishte komandanti, dha urdhërduke treguar me dorë nga fluturoi trimi:

-Të kapet ai kalorës, - dhe vetë u sul i pari në ndjekje të djalit të vogël.

Të gjithë u lëshuan pas tij.

Luftëtarët, që e ndoqën këtë skenë nga buza e pyllit, u çuditën me dredhinë që u punoi djaloshi i vogël.

- I lumtë! — thanë me një gojë ata. - Ai është trim dhe i zgjuar.

- Jeta e tij është në rrezik. Ai nuk e ka as edhe përvojën që i duhet një luftëtari në këto raste. Mbase bëmë gabim. U nxituam… — tha një tjetër që ishte mes turmës.

- Djali i vogël duhet ndihmuar, — u dëgjuan mjaft zëra të tjerë. Ishin që të gjithë të shqetësuar. Duhej që të bëhej një plan, dhe të merrej një vendim në një kohë sa më të shpejtë. Nuk mund që të pritej më.Baton Valbardha, që bënte pjesë në grupin drejtues të banorëve të pyllit, dhe që përgjigjej për jetën e më të vegjëlve, u propozoi malësorëve se, mund që t’i tërhiqej vëmëndja armikut duke dalë para kodrës një ose dy kalorës që të kalëronin në një drejtim të kundërt me djalin. Turqit do të humbnin kohë për të zgjedhur se kë duhej që të ndiqnin më parë. Kështu i largonin edhe nga pylli, dhe ata nuk do të dyshonin, se aty do të kishte banorë.

Kështu u bë. Valmor Zguri, një kalorës veteran e mjeshtër i shpatës, i hipi kalit dhe u nis menjëherë andej nga propozoi Batoni një çast më parë.

III

TE KEMI BESIM TEK BARD

Trimi i vogël kalonte me shpejtësi brigje e lëndina, derisa mori kthesën pas një kodre,  e përpara iu shfaq një korije e vogël plot gjelbërim lisash e trëndelinash.Zbriti nga kali, se e kishte zënë etja për ujë. Aty pranë rridhte një burim. Mendoi të fshihej në atë korije lisash të vegjël. E mori kalin dhe e çoi në një vijë uji. I dha në fillim ujë kalit, pastaj me dashuri i hodhi dorën mbi qafë si një shoku të zemrës. Bard Ujmiri kalonte me shpejtësi brigje e lëndina, derisa mori kthesën pas një kodre, Përpara iu shfaq një korije e vogël plot gjeibërim lisash etrëndelinash.Pastaj zbriti nga kali, se e kishte zënë etja për ujë. Aty pranë rridhte një burim. Mendoi të fshihej në atë korije lisash të vegjël. Ishte i sigurtë se turqit I kishte lenë shumë prapa. Deri sa te vinin ata kishte kohe, edhe kafsha shlodhej, por edhe lisat e korija do ti ngatëronte ndjekësit që vinin nga Anadolli

E mori kalin dhe e çoi në një vijë

- Pi Kuqo. Të lumtë! Ua hodhëm atyre. – tha i lumtur dhe i gëzuar djali

Ndjeu trokthet e kuajve që humbën larg.Në këte kohë, turqit e kishin kuptuar që kalorësi u fsheh aty rrotull. Qëndruan ndanë korijes e u zbritën kuajve. Komandanti dha urdhër të kapej me çdo kusht kalorësi. Ata nuk mund që të lenin tu shpëtonte ky luftëtar. Ishte i vetmi banor që kishin takuar në këtë vend të humbur e të vështirë pas pritës poshtë në lumë

- Ky djalë na duhet i gjallë, - tha ai, — sepse do të na tregojë udhën. Jemi të rrethuar. Çdo mal, çdo shkëmb e çdo gur është për ne këtu një armik. Kemi humbur edhe orientimin. Të mendojmë edhe për ata që janë e presin poshtë nesh. Bëni sytë katër. Nuk duhet që të na shpëtojë.

Bardi i Shpend Ujmirit u ul në gjunjë dhe vuri buzët në pellgun e vogël e të ftohtë që sillte ftohtësine e borës së maleve që kishte zënë e shkrihej. Ndërkohë në pasqyrën e ujit që rridhte ngadalë, u duk silueta e dy ushtarëve turq që ishin shkëputur nga grupi i ndjekësve të tij. Pas tyre edhe siluheta të tjera që erdhën me një frymë pranë burimit. Kuptoi se aty, rreth tij ishin pothuajse më shume se sa gishtrijtë e dy duarve. Nuk kishte më asnjë mundësi. Asnjë dredhi nuk pinte më ujë para tyre. Ata ishin shumë, dhe tashmë të pranishëm pothuajse në të gjithë hapsirat e korijes, ku ishte burimi