Balada e mësonjësit


Resmi Osmani

Tregim

Balada e mësonjësit

Dëshmorëve të Shkollës Shqipe

Korçë, 7 mars 1887

Mësonjësi,një copë herë, eci mendueshëm çap e jak nëpër odën që ishte kabineti i tij i punës. Llampa ndriçonte zbehtë dhe hijet e tij dhe e orendive, të shformuara e me dridhje binin në dysheme dhe murin kundruall. E dinte, pas asaj dite të pazakontë e të stuhishme, të shtatë marsit, nata që e pasonte , do të ishte e gjatë, me vorbullën e mendimeve, ku përsilleshin pamje, mbresa, përjetime ngazëllyese dhe dritësimi i pamjeve aq të dëshiruara e të shumëpritura vite e vite të tëra. Do të ishte natë e pagjumë. E shoqja, zonja e bukur greke fanariote Kleoniqi, priti që i shoqi të shkonte për gjumë, por kur e pa që ai nuk po zhvishej,i tha se ishte e lodhur, i mori lejë, me ndjesë që nuk do t’i bënte shoqëri, dhe shkoi për gjumë.

Mbeti vetëm në kabinet.Por njeriu, asnjë herë nuk është i vetëm. I bëjnë shoqëri mendimet, përfytyrimi sjell vegime të së shkuarës dhe të sotmes, dhe ai kishte se ç’të kujtonte, nga jeta e vrullshme e plot përpjekje. Qetësinë mbrëmësore, të rëndë, thuajse si një shurdhëri, e trandte vetëm era që vërshëllente përjashta mazgallave dhe godiste kanatet e dritareve që u gërvinin menteshat. Iu afrua tryezës. Në syprinë të saj ishin hapur tabakë letre, kallamari, pena, që dukej se diç prisnin dhe një pirg me libra: “Alfabetare e Gjuhës Shqipe”, “Shkronjëtorja”, ”Mirëvetia”, ”Numuratori”, ”Historia e përgjithshme” “Vjersha për mësonjtoret e para”, të gjitha të shkruara nga Naim e Sami bej Frashëri dhe mendjendrituri Jani Vreto. Të gjitha të shtypura në shtypshkronjën e Bukureshtit të shoqërisë “Drita”, me shkronjat e alfabetit të Stambollit dhe të hollat e kursyera të mbledhura nga bujaria e mërgimtarëve. I kaloi nëpër duar, me perkëdheli e dashuri si të ishin të gjalla, por të përgjumura, si fëmijë të dashur të gatshme të flisnin e cicërinin misteret që fshihnin, sapo të shfletoje faqet e tyre të mbjella me shkronjat e fjalës shqipe. Ishin toka pjellore e diturisë. I serënditi në raftin e bibliotekës.

Pas një mëdyshjeje, u ul dhe mori një fije letër. U mendua gjatë para se të niste të hidhte në kartë gjithë sa i kishin ngjallur në shpirt, mendje e zemër, ato pamje, ndjesi e përjetime të asaj dite të shenjtëruar të shtatë marsit, që duhej shkruar me shkronja të arta, -mendoi ai- e mbase ashtu do të shkruhej për vitet që do të vinin.

2

Të nderçim vëllezër e miq atdhetarë, të shoqërisë “Drita”!

Para se të merrni këtë kartë, e di që lajmin ua ka bërë të ditur telegrafisht mëmëdhetari Thimi Mitko, por unë, dua të ndaj me zotritë Tuaja, si fatmadh e dëshmonjës i ditës së parë, lajmin e madh të lindjes së mësonjtores së parë të gjuhës sonë shqipe, gjuhën e mëmave dhe etërve tanë, që bilbili i shqipes, vjershëtori Naim Beu e quan gjuhë e perëndive.

Shtëpia e mësonjtores,me dy kate, dhuratë e bujarisë të vellezërve Tërpo, u gatit, për të pritur nxënësit, me gjithë ç’i duhet një mësonjtoreje,që nga bangat, tryeza për mësuesit, dërrasat e zeza, ndrinte e llapste nga bardhësia e gëlqeres dhe pastërtia. Lajmi kishte marrë dhenë.Mund të mos e besoni, por Ishte shkulur tërë Korça, nga Kasabaja, Varoshi dhe katundet, të gëzuar e të qeshur. Për të marrë pjesë në ditën e parë. Nuk qeshë vetëm. Më bënin shoqëri e mbështetje atdhetarët e këtushëm që kanë bërë emër e nderohen nga bashkqytetarët e tyre : ndër ‘ta Thimi Marko,Thimi Mitko,Orhan Pojani,Idhomene Kosturi, Alo Dishnica,Mihallaq Grameno e të tjerë. Zumë vend te shkallët.S’po u zija besë syve nga ajo që po shihja:Në oborr erdhën dhe u grupuan tridhjetë e pesë nxënës, të moshave të ndryshme. Myslyman e të krishterë, nga dyer të kamura e të vobegta, djem dhe vasha. Për sytë e mi ata ishin si një postat lulesh që në këtë prag pranvere po mbinin në kopshtin e diturisë, yje që do të ndrinin netët shqiptare e përhapnin diturinë, e ardhmja dhe shpresa e shqipërisë sonë të robëruar, që do të luftonin për dritësimin lirinë dhe mbrothësinë e kombit. I kishin veshur pastër e si kishin mundur më mirë. Të zënë përdore nga prindërit, kush nga ati e kush nga mëma apo vëllezërit më të rritur , me sy të qeshur, por edhe pak të drojtur se ndodheshin para një të pritme të panjohur. Këta fëmijë ishin dallandyshet e para që vinin në mësonjtore, këtë çerdhe të shqiptarizmës dhe po u çelnin udhën të tjerëve, që me siguri do të shtoheshin në ditët dhe vitet e ardhmë. Zotëronte një heshtje e shënjtëruar, asgjë s’pipëtinte. Prisnin fjalën time.

Dhe dita qëlloi e bukur, u hap qielli,mbi gjindjen u derdh brerorja e ndritur e diellit, si për ta shënjtëruar me bekimin qiellor këtë ditë. Besomëni, isha i ngazëllyer i tronditur, zemra më rrihte fort, në kraharor kisha një shtrëngesë që më merrte firomën, teksa mendimet dhe ato që duhej të thosha, mu trazuan,u bënë rrëmujë, por e mblodha veten.Gjindja priste. Nisa t’u flas ngadalë, shkoqur, por me zë të fortë që të dëgjohesha larg,edhe nga ato hijet e zeza që silleshin rrotull. U urova mirseardhjen. U thashë, se ndihesha i nderuar që mu besua detyra e drejtorit të mësonjëtores së parë, kësaj dallandysheje të parë të pranverës së gjuhës shqipe. Se në këtë shtëpi, që veç të tjerave të këij qyteti, u veçua e i takoi fati të jetë e nderuar, në këtë oborr ku jemi mbledhur, në këtë qytet vatër atdhedashurie, sot në këtë ditë të madhe që do të hyjë në histori, u jetësua ëndërra dhe përpjekjet e parreshtura të mëmëdhetarëve, për ti mësuar fëmijët në gjuhën e mëmës e të atit, në shqipen tonë të bukur. Më pas, u thashë ca të vërteta, që për Ju janë të njohura, por që ata i dëgjonin për herë të parë: se nëse bjerret e shuhet gjuha, shuhet edhe kombi, pa gjuhë të përbashkët nuk ka as komb , kemi vërtet dy fe, por gjuhë kemi një, atë shqipe, që na bashkon dhe vllazëron,ashtu sikundër kemi një Atdhe: Shqipërinë. Dhe se në ka gjë për të cilën duhet të kujdesen gjithë shqiptarët, është dituria, dritësimi dhe ndriçimi i mendjes së fëmijëve, djemve dhe vashave, në gjuhën amtare. Fëmijët tanë duhen mësuar, më shumë e më mirë nga sa ajo që dimë ne, sepse ata janë e ardhmja, për një kohë më tej nga ajo që kemi jetuar ne. Këtë do të bëjë mësonjtorja jonë dhe ato që do të çelen në gjithë Shqipërinë. U thashë se mësonjtorja jonë, ishte ndryshe nga ato turke e greke e pravosllave. Laike dhe kombëtare, në vend të fesë, kombësinë, në vënd të ndarjes bashkimin e vllazërinë. Ishte e hapur për të gjithë dhe gjithë fëmijët që dëshironin të vinin ishin të mirëseardhur. Se shkolla do të ishte falas dhe librat pa pagesë. Se veç shqipes, mësonjës i së cilës do të isha vetë, do të mësoheshin edhe turqishtja, greqishtja e frëngjishtja, nga mësonjës që pritej të vinin.

U folën bashkqytetarëve të tyre edhe zotrinjtë e Komitetit të Fshehtë të Mbrojtjes së Mësonjtores në gjuhën shqipe.

Pas fjalimeve, heshtjen e prishi jehona e argjendtë e tingujve të ziles, me tingëllim gazmor, si të zbrisnin nga qiejt, mu duk si më e bukura e muzikave që kisha dëgjuar në jetën time, i grishën nxënësit nëpër klasa.

Në të katër klasat, i ula nëpër banga: pa dallim, një myslyman e një i krishterë, (për t’u vllazëruar) një nga familje e kamur e një nga e varfër, një qytetar e një katundar, një djalë e një vashë. U ndava librat dhe fletoret. Dukeshin të mallëngjyer, më shihnin me nderim e dashuri. Në sytë e tyre shihja gëzim dhe dëshirë për të mësuar.

Më vinte për të qarë nga gëzimi. E tepërt ta them: që kjo ishte dita më e lumtur e jetës sime.

Me kaqë po e mbyll.

Juaji gjer sa të kem jetë,

Shkruar në Korçë më 7 të marsit të vitit 1887.

3

Mitropolia e Shën Gjergjit, 8 mars 1887.

Dhespoti, i Mitropolisë së Shën Gjergjit, hirësia e tij Filotheos Kostandinidhis, grek me shpirt e zemër, nga Ksanthi, që i grryheshin gjer në tërbim nga urrejtja për gjuhën shqipe, ishte në dijeni të hapjes së mësonjtores. Një lajm i kobshëm për helenizmin. Gjuha shqipe po ngjallej si shemër e greqishtes, gjuhës së shënjtëruar nga Zoti. Atë ditë, ai dërgoi atje sy dhe veshë, që të shihnin, dëgjonin dhe t’i rrëfenin se çfarë kishte ndodhur.

Tok me priftërinjtë, ikonomin dhe psalltin i priti në ajodhimë. Pasi dëgjoi ato që i thanë, i hipi tërbimi, sytë i shkrepëtinin me një dritë të verdhë,të keëe e të egër dhe mjekra e madhe e bardhë që i mbulonte gjoksin i dridhej. Antikrishti kishte zbritur mes besimtarëve , kishte dërguar qoftlargun që t’i rrëmbente delet e grigjës së tij. O zot,si mund të durohej kjo gjëmë? Zemërimi iu bë i pafre, kur i thanë se mësonjtore të tjera do të çeleshin në Pogradec, në Ohër, Rekë, Treskë, Polenë e Luaras, në Berat, Elbasan mbase në gjithë Shqipërinë. Në drejtim të tyre do të ishin mësonjës ortodoksë shqiptarë, fe e gjakprishur si kolonjari i urryer Petro Nini Luarasi me shokë !

-Skolia shqipe të mbyllet- urdhëroi ai. Menjëherë, që nesër, që t’u pritet udha hapjes së të tjerave. Si guxojnë xhanëm? Me sa ment? A nuk e dinë që Shqipen se njeh zoti. Zoti, që i qofshim falë, flet e kupton vetëm greqisht!

-Hirësi, -vërejti Ikonomi- Nuk mundemi, s’do të na lejojë hyqymeti, ata kanë irade nga Porta e Lartë.

-Kujt i bëhet vonë! Ata nuk kanë irade nga Sinodi i Shënjtë.

-Kanë krijuar edhe një Komitet të Fshehtë për mbrojtjen e mësonjtores, që mbase do të na hapin telashe . Në të bëjnë pjesë edhe besimtarë tanët ortodoksë, të kishës së Jezu Krishtit: Thimi Mitkua, Vani Kosturi e të tjerë.Janë bërë njësh me myslymanët. Edhe drejtori, që është mësonjës i shqipes bashkë me të vëllanë që do të hapë shkollën në Pogradec, janë të krishterë nga Gjirokastra ..

-Përsa ngjau, dërgojini lajm Mitropolitit të Kosturit, shënjtërisë së tij Grigorit, Patrikanës në Stamboll dhe Athinës. Namëta,ne kemi gjithë të drejtën e Zotit, me fuqinë që na jep Kisha jonë e Shenjtë, ta mallkojmë gjuhën shqipe, mësonjtoren dhe gjithë ata që do të dërgojnë fëmijët për të mësuar, do të shkishërojmë mësonjësin. Që nesër. Bëjeni të ditur lajmin te besimtarët tanë……

Kisha ishte mbushur plot me besimtarë, burra e gra. Llambadhet dhe qirinjtë e ndezur me atë rast ndriçonin e bënin ditë, kundërmimi I temianit, i dyllit të qirinjve dhe firoma e njerëzve e bënte atmosferën të rëndë e mbytëse. Nga plagët e krishtit në kryq rridhte gjak. Shënjtorët, nga konizmat, të zymtë e të trishtuar, si të mbanin mbi vete mëkatet e gjithë njerëzisë, dukej se shihnin diku larg, në një tjetër botë. Kush ulur e kush më këmbë , prisnin fillimin e meshës. Dhespoti hapi ungjillin mbi leximore dhe lëçiti paravolinë e Birit Plangprishës. Pastaj iu drejtua besimtarëve:

-Hiri qoftë mbi ju dhe paqe perëndie, prej nesh uratë, bekim e ndjesë. Keni marrë dije besoj, që ditën e djeshme u hap Mesonjtorja e Gjuhës Shqipe. Është ngasje e antikrishtit. Gjuha shqipe, paçka se flitet nga vulgu, nuk ekziston, është e paqenë. Është si të duash të ngjallish një të vdekur! Kjo kuturisje, është kundër fesë sonë të shenjtë dhe që nëna jonë, Kisha e Madhe e Krishtit, ka kohë që i ka shkishëruar dhe mallkuar. Shpallim këtu, para besimtarëve tanë dhe gjithë atyre të Kazasë, se kujtdo që i çartet mendja nga mësonjësi dhe shokët e tij, pranon mësonjës shqipëtarë dhe dërgon fëmijët në Mësonjtoren Shqipe, do të shkishërohet nga i Madhi Zot, mbi të do të bjerë mallkimi i etërve të kishës, do ta zërë fryngjyzi, trupi do t’i mbetet pa tretur, do të përdhoset pas vdekjes e do të digjet në zjarrin e skëterrës!

Amin.

Dhespoti bëri kryqin, bekoi besimtarët dhe e mbylli meshën.

Besimtarët, që kishin hyrë në kishë, me shpresë se do të gjegjnin fjalën e Zotit, dolën të tromaksur se mbi ta do të binte mallkimi i qiellit. Që nga ajo ditë, një frikë mistike pllakosi njerëzinë në Varoshin e krishterë dhe katundet rrotull. Njerëzia u trondit. Ngryseshin e gdhiheshin me frikën e ndëshkimit. Të rënda plumb fjalët e mallkimit, pritej të ndodhte hataja, apokalipsi i parathënë nga Shën Gjoni: qielli do të nxihej e do shkrepëtinin rrufetë, zjarri do të bënte shkrumb e hi kasabanë, ujërat do të teptisnin rrugë e shtëpi, vdekja nuk do kursente askënd që mësonte shqip. Fëmijët e lindur nuk do pagëzoheshin, të sapo martuarit nuk do kurorëzoheshin, në varrime nuk do të kishte shërbesë. Sëmundjet frëngjyzi, murtaja, kolera, do të bënin batërrdinë.Të vdekurve nuk do tu jepej vajimi i shënjtë, ata nuk do të varroseshin në qimitrin e të krishterëve. Do t’u ngordhnin bagëtia, bimësinë e arave do ta shfaroste karkaleci, do të humbisnin kamjen , do zhyteshin në varfëri, sepse mbi ta nuk ishte më hiri i Perëndisë! Thuhej e çfarë nuk thuhej, zi e më zi! Besimtaret e kishin shpresën e shpëtimit te lutjet dhe të falurit ,e u kullonin sytë para ikonave të shënjtorëve.

O Zot mëshirëmadh, falna e mëshirona!

Përditë dhespoti dhe priftërinjtë, si një tufë korbash të zeza endeshin në rrugët e Varroshit, krokëronin e mallkonin me kryq në dorë, sa u delte shkumë nga goja dhe u ngjirej zëri. Me ta u bënë palë e u hakërryen edhe grekomanët, që s’ishin të pakët. Kryqëzata ishte shpallur. Mësonjtorja e Gjuhës Shqipe duhej mbyllur!

Ndryshe nga sa pritej, në ditët që pasuan, u pa që asgjë s’po ndodhte nga ato që u thanë në mallkim. As shi i përgjakur, as rrufe e zjarre, as sëmundje e vdekje, ditët ndriteshin nga dielli i bukur i marsit dhe netët nga qielli i kthiellët e mbushur me yje. Fëmijët vijuan të vinin në mësonjtore. Nuk u pakësuan, u shtuan. Numri i tyre arriti në gjashtëdhjetë. Shumë prindër, kur dëgjuan se në mësonjtore do të mësohej edhe greqishtja, e turqishtja i hoqën fëmijët nga shkollat greke e turke. U shtua edhe numri i mësuesve.

Mësonjtorja po bëhej e dashur, lulëzonte bashkë me pranverën dhe hidhte shtat përditë.

4

Kaluan dy muaj.

Nuk kishte ditë që Mësonjësi të mos merrte kërcënime, të shara dhe fyerje, ishte vënë në punë llumi dhe dhe lerosja me baltën e poshtërimit. Grekomanët, të panjohur,maskuar me shami të zeza, i dilnin përpara dhe pasi e fyenin me fjalë rrugaçërore i thoshin të shporrej andej nga kishte ardhur, në mos t’i bënte derman kokës. I dërguan me zarf një fishek. Asnjë fjalë të shkruar. I kishin postuar vdekjen. Një mbrëmje, sapo kishte rënë muzgu, para shtëpisë ku banonte, u teptisi një turmë me grekomanë, mbanin në duar llambadhe dhe bërtisnin: Antikrisht, pjellë e djallit, shporru, ik, ik. Vdekje, vdekje!

Mësonjësi , tok me zonjën Kleoniqi, po i shihte nga dritarja e hapur. U nis të delte. E shoqja e mbajti nga krahu,-Mos- itha ajo e trembur, por ai ja hoqi butësisht dorën dhe u nis drejt tyre. Ata, që se prisnin për një çast u shtangën. Para tyre qëndronte vetë ai, drejtori, mësonjësi. Burrë shtatlartë, i veshur allafranga, i hijshëm, me mustaqe të plota, flokë të zeza të hedhura prapa. Çuditërisht i qetë, buzëqeshur e me vështrim keqardhës.

-Ja ku më keni,jam drejtori i mësonjtores, mësuesi i shkronjave dhe gjuhës shqipe. Shamëni- u tha-shfryhuni, zbrazeni tërë mllefin dhe vrerin që as vetë se dini nga u vjen, por ashtu u kanë thënë. Bëni atë që u kanë urdhëruar.

Dhe ata, të hakërryer e kërcënues e shanë, ndyrazi si lapërdharë. Me ato fjalë poshtëruese që si mungojnë çdo gjuhe. Duke përsëritur : ik, ik! Ai pati durim t’i dëgjonte deri sa u lodhën dhe heshtën.

-Nuk jam aspak i zemëruar me ju. Jezu krishti na ka porositur të falim: fali o Zot se s’dinë se ç’bëjnë. Dhe ju s’dini se ç’bëni. Po në ç’gjuhë po më shani? Hë, të kujt gjuhe janë ato fjalë? Nga kush dhe si i keni mësuar? Thomani!-Heshtje, pastaj një mërmërimë e shurdhër –Pse s’flisni? Veshët ma thonë që po më shani shqip, në gjuhën që e keni thithur bashkë me qumshtin e mëmës, se ju jeni shqipëtarë, as grek as turq, as bullgarë, i takoni këtij populli të lashtë e të fisëm. Ndaj këto që më thoni, mëndje prishur nga priftërinjtë grekë, më ndjellin keqardhje e mëshirë, por nuk më mërzisin. Këtë gjuhë me të cilën hidhni baltë përmbi mua, ne ua mësojmë të pastër e të bukur nxënësve, fëmijëve tanë, që ta lëçisin, shkruajnë e lartësojnë. Kjo është lufta e dritës me errësirën.Ju jeni bashkuar me errësirën. Por drita e së vërtetës dhe diturisë e mund errësirën e gënjeshtrës. Andaj, pres që t’i dërgoni në mësonjtore, fëmijët, vëllezërit dhe motrat tuaja.

Bëfshi natën e mirë.

Turma u shpërnda. Fjala e mësonjësit i kishte bërë të mendoheshin.

Hyri në Kabinet dhe shkroi në ditarin që mbante:

Në Korçë, më 5 maj 1887.

E kisha menduar, që këtu në Korçë, do të jetoja e gjendesha mes intrigave, keqdashjes grekomane e të kishës, duke jetuar përditë me shtrëngesa e brenga, por jo të kësaj përmase që çdo ditë vinë e shtohen. E kanë kot. Sido që në parehat, ngaqë grekomanët e këtushëm më luftojnë me ç’u vjen përdoresh, unë nuk rri as ditë as natë pa u kujdesur për të shënjtëruarën punë mëmëdhetare, mbrothësinë e mësonjtores, që flaka e ndezur në të, të bëhet dritë për tërë Shqipërinë.Kjo është lufta e shqipes, gjuha e popullit tonë, me greqishten e kishës ortodokse dhe helenizmin. Duan të më përzënë, por unë do tu qëndroj ballas deri sa tu thyhet qafa!Këtë luftë do ta fitojmë ne, qoftë edhe po të ketë dëshmorë.

Shkollën e duan të mbyllur, mua të vdekur!

E kam bindje të patundur: ashtu siç thot