Arnautlluku ... Shqipëria...


Xhemaledin SALIHU

Me formimin e Mbretërisë së Serbisë të Habsburgut, hyrja e këtij emërtimi në fjalorin e diplomacisë ndërkombëtare, titulli i mitropolitisë së Beogradit dhe ndikimi i historisë së Mavër Orbinës e Pavël Riterit Vitezoviqit dhe Stematografije Hristofor Xheparoviqit e Tomas Memerit, emrin e Serbisë e lidhën me krahinën e Pashallëkut të Beogradit dhe në kuptimin e Serbëve të shekullit 18. Krahinat serbe të tjera, më herët të quajtura toka serbe prej shekullit 18, fillojnë që nga ana e Serbëve të quhen eskluzivisht me emra vendor apo vise të huaja të ngushta ose me emra administrativë dhe provinca të mbretërisë Osmane dhe Habsburgut

Krahinat nën pushtetin turk, në jug dhe jug-perëndim të Pashallëkut të Beogradit, nga ana e Serbëve në shekullin 18 dhe pjesës së parë të shekullit 19, quhen Arnautlluk, ndërsa territoret, në lindje dhe juglindje quhen Rumelia.Kështu Serbët, Turqine Europiane, në mbarim të shekullit 18 dhe në fillim të shekullit 19, jashtë Pashallëkut të Beogradit, e ndanin në Bosnje, Arnautlluk dhe Rumeli.

Arnautlluku si koncept, gjatë shekullit 18 dhe në fillim të shekullit 19 ka pasur disa kuptime, mirëpo në mbarim të shekullit 19, ka pasur vetëm kuptimin e krahinës politike apo etnike të Arbanasve.

Kështu Karadjordje, në maj të vitit 1809 i shkroi gjeneralit rus Aleksandër Prozorovskit, se Serbia është e rrethuar nga armiqët: Bosnja, Arnautlluku dhe Rumelia.

Çfarë kanë kuptuar Serbët me Arnautlluk, në mbarim të shekullit 18 dhe në fillim të shekullit 19? Kuptimi i origjinës Arnautlluk rrjedh nga terminologjia osmane në shekullin 17 dhe ka treguar territoret kryesisht të banuara me Arbanasë,_Arnautë/shqiptarë/, me të gjitha karakteristikat shoqërore, sociale, politike të bashkësive arbanase, edhepse në mbretërinë Osmane asnjeherë nuk ka ekzistuar njësia administrative Arnautlluku, në të cilin, në shekullin 17 janë përfshirë Sanxhaku i Shkodrës, Ohrit, Dukagjinit, Elbasanit, Florit dhe Delvinës.

Vet Arbanasit, sipas Bicit, një shqiptari ortodoks dhe konzullit rus në Himarë, në mbarim të shekullit 18, nën Arnautlluk ose Shqipëri kanë nënkuptuar krahinat nga Mal i Zi, në veri deri teë Arta, në jug, gjegjësisht territorinë e Shqipërisë së sotme, me plotësim ka përfshir edhe Epirin.

Emri Arnautlluk është shfrytëzuar edhe në fillim të shekullit 19, në kuptimin politiko-gjeografik, si krahinë nën kontrollën e pashave arbanasë ose krahinë, në të cilën trupat turke kanë qenë të përbëra nga Arbanasit.

Në shkresën e Karagjorgjit dërguar Rodofinikinu më 26.12.1808, në Arnautlluk janë numruar këta qytete: Spuz, Podgorica, Zhablaku, Bari, Ulqini, Shkodra, Durrësi, Lezha, Moskopola, Tirana, Vlora, Kavaja, Kruja, Toptani, Tetova, Gusinja, Plava, Prizreni, Peja, Gjakova, Mitrovica, Belopola, Prishtina, Vushtria, Kaçaniku dhe Shkupi.

Gjatë tri dekadave të para të shekullit 19, këto territore ishin nën drejtimin e gjysëm të pavarur të pashallarëve arbanasë: Pashallëkun e Shkodrës e kishin Bushatlijtë,të Metohisë e kishin Begollët dhe Rotulët, të Prishtinës dhe Gjilanit e kishin Gjinollët,të Vushtrisë dhe të Mitrovicës e kishte Mahmud Begu, të Gusinjës Ali Pasha, të Novi Pazarit/Pazari I Ri/ dhe të Sjenicës e kishin Ferhatagiqët, të Leskovcit e kishte Shashit Pasha, të Vranjës e kishte Mehmed Pasha, të Shkupit dhe të Kumanovës e kishte Avzi Pasha, të Tetovës e kishte Rexhep Pasha, të Ohrit e kishte Xhelaledin Begu, të Tepelenës dhe Epirin e kishte Ali Pasha.

Të gjithë pronarët e këtyre krahinave kanë qenë Arbanas ose janë mbështetur në forcën e Arbanasve, të cilët kanë mobilizuar popullatën lokale.

Lista e qyteteve arbanase sipas Karagjorgjit, të cilët i vendos në Arnautlluk, në qeverisje të Arbanasve, një pajtim se koncepti Arnautlluk , gjatë kohës së Kryengritjes së Parë Serbe ka pasur jo vetëm kuptim gjeografik por edhe politik.

Krahas kuptimit gjeografik dhe politik të gjërë, Arnautlluk janë quajtur edhe krahinat me vendbanime të shumta arbanase, sikur edhe vendbanimet vetanake, në të cilat ishte prezente popullsia arbanase.

Në burimet sërbe, kujtimi i parë mbi konceptin Arnautlluk, është përdorur në vitin 1732, kur murgu i Deviçit shkroi se Topal-Osman Pasha: “eci nëpër Arnautlluk dhe shumë Arnaut i preu dhe i plaçkiti pa numër”

Pastaj Arnautlluk e quajti edhe bylykbashi i Quprisë. Arnautlluk mban emrin edhe nje fshat Pranjana në Takovë.Poashtu banorët e Sjenicës në Shumadi quheshin Arnautë.

Andaj emri Arnautlluk kishte edhe një kuptim etnik, ekvivalent arnaut në tokat serbe.Karakteristikë është se termini Arnaut si sinonim për Arnautlluk i ndërtuar dhe me origjinë serbe, nga pjesa e parë e shekullit 19 e takojmë në rrëfimet e njerëzve nga viset serbe-arnaute.

Pos kuptimit primar, rëndësisë gjeografike, politike dhe etnike, koncepti Arnautlluk është shfrytëzuar të tregoj grupën Arbanase- Arnaute, pa marrë parasysh territorin ku gjendeshin.

Një pjesëmarrës i Betejën së Çegrës, në kujtimet e tija shprehet se Milloje Petroviqi është mundur nga Pasha i Nishit, Leskovcit dhe Arnautllukut.

Njëjësimi i gabuar Arnautluk me Shqiperinë, për herë të parë te Serbët lajmërohet në kohën e Kryengritjes së Parë Serbe si pasojë e përkthimit tekstualisht të fjalës Arnautlluk në gjuhët e huaja: gjermane, françeze, latine, ruse, në të cilat termi Arnautlluk ishte i pa njohur.Mirëpo, edhepse njëjësimi filloi i termit Arnautlluk me termin Shqipëri, Serbet disa dekada pas Luftës së Parë Serbe filluan ta pranojne termin Shqiperi.Këtij njëjësimi nga Arnautlluk në Shqipëri iu bë kumbar Vuk Karaxhiqi.Kështu Karaxhiqi në Fjalorin e serbishtes përktheu Arnautlluk në terminin latin dhe gjerman Shqipëri. Pastaj, këtë përkthim e pranoi edhe Gjuro Daniçiq në Fjalorin e tij të gjysmën e dytë të shekullit 19. Të njëjtën spjegim e dha edhe Abdullah Shkaliq. Ndërsa Karadjordje në vitin 1813 i bëri një kërkesë Petrit I që me demonstrata ushtarake t’i frikësoj Arbanasit që e tërë Arnautia mos të niset për Serbi.Termin Shqipëri e përdorën edhe shkruesit e Karagjorgjit dhe Millosh Obrenoviqit.

Me hyrjen e emrit Shqipëri si sinonim i Arnautllukut në fjalorë nuk e përjashtoi termin Arnautlluk, as që hyri në pranim emri Shqipëri si kuptim gjeografik te elita politike intelektuale serbe deri në fund të pushtetit të knez Milloshit. Shprehja Shqipëri bëri ndikim, sepse u shfrytëzua për themelimin e Shqipërisë së Epërme dhe asaj Serbe. Këtë kuptim e ndërtoi avanturisti Nikolla Radonjiq Vasojeviq dhe me te përfshinte territorin e Malit të Zi, pjesën e Hercegovinës së Vjetër dhe Shqipërinë Veriore të Sotme.

Ami Bue bëri një përshkrim dhe një hartë të krahinës dhe këtë punim të tij ia paraqiti qarqeve shkencore europiane. Ami Bue e kuptoi se kjo “Shqipëri” nuk paraqet ekskluzivisht territorin arbanase dhe më vonë sikur e quajti edhe Shqipëria Serbe.Kështu punimet e Ami Bues në perëndim dhe artikujt e Vasojeviqit si dhe përkthimet e veprave të tyre në Serbi ndikoi që termini Shqipëri të depërtoj edhe te Serbët. Kështu këtë termin e shfrytëzoi edhe Ilija Garashanini në veprën e tij : “Naçertanija”

Gjilani

Në fillim të shekullit 19, përkundër ramjes së disa qyteteve me rëndësi : Vushtrisë, Artanës, Sjenicës dhe Mitrovicës, Gjilani fillon të rritet dhe zhvillohet, deri atëherë agrar.

Fshati i dikurshëm, Gjilani, duke faleminderuar përkujdesjes së zotërive kosovarë, Gjinollëve, deri në fund të viteve 30-ta, të shekullit 19, rritet në qytezë me shumë rëndësi.

Kështu familja shqiptare Gjinollët, qendrën e Kadillëkut të Artanës e kaluan në Gjilan, në mbarim të shekullit 18 dhe në te ndërtuan konakun , duke formuar për rreth rezidencës së tyre një çiflluk me disa shtëpi serbe çifçi.

Në mbarim të shekullit 18 dhe në fillim të shekullit 19, Feliks de Bozhuri, Gjilanin e quan fshat të madh, qytezë me disa grupe të shtëpijave, për çka zhvillimi i qendrës administrative ndodhë nën përkujdesjen e pashallarëve. Kështu fshati i dikurshëm shumë shpejtë rritet dhe më 1807, udhëpërshkruesi francez Pukvilli shkruan se Gjilani kishte 300 shtëpi.

Në mbarim të viteve të 30-ta, të shekullit 19, numri i banorëve të kësaj qyteze sipas Ami Bues lëvizte prej 1.500 deri më 2.000 dhe shumica e tyre ishin Arbanasë, kuptohet sipas Ami Bues.

Arbanasit dhe muslimanët nga qytetet kasabat dhe pallankat e krahinës së Moravës, Krushevcit, Aleksincit, Paraqinit, Raznjës, përshkak të zgjërimit të kryengritjes serbe u vendosën në Leskovc dhe Nish, ndërsa një numër I madh I tyre u vendosën në Tiplicë, Pusta rekë, Llab, Shalë. Arbanasit e Krushevcit dhe popullata tjetër muslimane , sipas tregimit të pjesëmarësve , përshkak të ndjekjes së tyre u vendosën në Leskovc.

Ajani I Paraqinit në bisedë më kryengritësit serbë kërkoi besën, nëpërmjet të së cilës do t’I lejohet kalimi I lirë, me çka vërtetohet se këta ishin me origjinë arbanase.Para së këto krahina: e Razhnjës, Aleksincit, Paraqinit t’I bashkangjiten Principatës së Serbisë, ato ishin ngritur në kryengritje, sipas autorit përshkak të zyllumit të arbanasve.Pastaj autori shkruan se shumica e popullatës muslimane, para vitit 1806 në përqindje të madhe ishin Arbanasë.

Në periudhën e viteve 1815-1833, pandurët, ushtria, sahabitë, popullsia muslimane e qytezave Krushevcit dhe Quprisë, të cilëve iu shkrua vendi I vendlindjes, kryesisht ishin Arbanasë nga fshatrat e Toplicës.

Gjatë viteve të 30-ta dhe të 40-ta të shekullit 19, si vendbanime arbanase përmenden këto fshatra të Toplicës: Klisurica, Deshillova, Xhigolli, Prekopuca, Spanca, Kostenica, Mikullovci, Babotinca, Reçica, Pllana e madhe dhe e Vogël, Bresnica, Sibnica, Gërguri, Novosella, Sagonjeva, Çuçalla dhe Muzaqi.

Në këto vendbanime kishte numër të vogël të popullatës serbe në shekullin 18, ndërsa ndërrimi etnik ndodhi në vitet e 30-ta të shekullit 19, gjegjësisht në kohën e kryengritjeve serbe.

Kështu Ami Bue gjatë viteve 1836-1838 konstatoi se Toplica dhe Pusta Reka, gjegjësisht rrethina e Kurshumlisë dhe Prokuplesë, në pjesën më të madhe ishin të popullzuara më Arbanasë muslimanë.Poashtu konstatoi se edhe rrethina e Toplicës së Epërme ishte e populluar me Arbanasë muslimanë dhe këtë argument e shënoi në hartën e Turqisë Europiane nga vitit 1847.

Arbanasit, në pjesën e dytë të shekullit 18 paraqitnin bazat mobilizuese kryesore të janiçerëve dhe njësiteve kërxhalive si dhe ushtrinë e paguar të pashallarëve edhe jashtë rajoneve ku Arbanasit jetonin dhe vendbanonin.Kudo që ishin, sipas autorit paraqitnin forcen shkatërruese. Kështu, përshkak të kësaj nga Nishi u larguan Janiçarët arban