Analogjitë, mesazhet dhe forma diskurs-metaforike në poezinë e poetit Pano Çuka


Pano Çuka

Analogjitë, mesazhet dhe forma diskurs-metaforike në poezinë e poetit Pano Çuka


(Si shkas “Kujtime që më zgjoi një këngë” (1984) e poetit në fjalë)


Prof. Dr. Fatmir Terziu


Abstrakt


Pano Çuka, kapërceu dy dekada e katër vjet në bardhësinë e tij të përjetshme, duke mbetur kështu mes nesh, pos librit, leximit, poezisë, reportazheve, përkthimeve dhe kujtimeve të kohëpaskohëshme. Ndërsa tridhjetë e gjashtë vjet më parë, në vitin 1984, kujtimi i zgjohej nga një këngë populore dropullite dhe kujtimi i asaj kënge rrëmonte thellë duke prurë një poezi të mrekullueshme, që mbetet e pavdekshme, ku në fakt kujtimi dhe libri, emri i krijuesit dhe detyra intelektuale, ashtu sikurse mjaft të tjera e të tjera gjëra në këtë kohë-kalimtare, kanë mbetur në sitën e bardhësisë, ngjashëm me shpirtin e tij poetik. Kënga popullore dropullite, që i kushtohej rapsodit M.P. (Ç’kohëra kemi arritur?!), po aq sa dhe memorja e nënës së tij, dashuria me këngën dhe lidhjen me të, dashuria me librin dhe vetë njeriun e librit e bënë këtë, faktor të kohës që jetoi, vetë këtë këngë, një “hit” poetik, pa ditur që ajo ishte dhe mbeti një diskurs më vete.

Hyrje

Kujtime që më zgjoi një këngë” (1984) e poetit Pano Çuka ka në zemër të saj kohën, tempin, lidhjet, marrëdhëniet tradicionale të traditës së komunikimit, mesazhin, dashurinë, librin, leximin, transmetimin breznor të gojëdhënies, ka “këngët e trishtuara, vajtimet” të gjitha këto të “gatuara si me lot”, duke ngjeshur mirësisht diskursin e memorjes në një kënd sa të domosdoshëm, aq dhe të pavdekshëm mes gjuhëve, ku natyrshëm lind dhe zhvillohet “Metafora e diskursit: Lidhja midis gjuhës figurative dhe analogjive të zakonshme”.

Pano Çuka na sjell mes fjalëve të nënës, jo thjesht një emër, por një Aleks Halili, ku po aty mësojmë se metafora shkon deri në arsyen e saj më të thellë, për të kuptuar fatin dhe faktin që dominon dhe saktëson mesazhin e realitetit “s’të japin bukë këto fjalë,/dëgjomë mua biri im”, ku mes leximit krijojmë arsyen diskursive dhe lidhjen mes metaforës dhe diskursit, pasi libri në kohë të tjera, në kohë të vështira ishte një arsye më shumë, që mendohej se s’të jep bukë, libri ishte arsyeja e tepërt e lidhjeve të përditësisë. Ishte kjo arsyeja, pse autori gjen atë figurë të ardhur nga goja e nënës së tij, gjen pra në arsyen diskursive të fjalës rrëfenjëse, Aleks Halilin, që kishte lidhjen jetike me librin dhe diturinë, për të cilat shkrihej si vaj: “Dhe fliste për një Aleks Halili,/oh, ç’dhembshuri kish zëri i saj./”U shua – thoshte – si kandili/kur i mabron i pakti vaj”.

Është një formë e tillë të foluri e të menduari, që poetikisht sjell në pah atë që prej kohësh interesi ka qenë për krijuesit analogjikë. Analogjia, që zakonisht përdorin diskursin dhe metaforën si në të menduarit dhe të folurit. Kjo që në fakt ende sot pak dihet për natyrën e marrëdhënies midis sjelljes verbale dhe skemave analoge. Duke parë dhe lexuar të gjitha ardhjet e derisotshme në këtë pikë, metaforat e diskutimit janë një lidhje e rëndësishme midis këtyre dy lidhjeve. Pra, mes metaforave të diskutimit “dhe fliste për një Aleks Halili”, ku diskutimi shkon përtej emrit, dëshirës për ta njohur, dëshirës për të kuptuar më tej dhe më shumë rreth asaj që e bën atë të jetë një emër i përveçëm. Analogjia metaforike “U shua – thoshte – si kandili/kur i mabron i pakti vaj” një domosdoshmëri e ftillimit të fakti të lidhur me veçorinë e tij. Në prurjen e cituar, metaforat e diskutimit janë shprehjet verbale, që përmbajnë një ndërtim dhe strukturim poetik, që ngjall një analogji të negociuar mes një tradite të ardhur nga trashëgimia gojore në komunitetin e diskursit. Kjo e bënë këtë formë poetike që të jetë një formë-specifike. Në thelb janë analizat e metaforave. Rezultatet e një analize të metaforave në një poezi të tillë mbështesin parashikimin se analogjitë e rregullta janë formë-specifike, dmth., të lidhura me pikat e veçanta leksikore. Implikimet e këtyre rezultateve për supozimet në lidhje me përgjithësinë e analogjive të zakonshme përbëjnë një arsye tjetër për tu ndalur më gjerë në këtë poezi të fuqishme të poetit Pano Çuka.

Le të mbesim tek kuptimi


Analogjitë sikurse dihet luajnë një rol themelor në disa nga aftësitë më mbresëlënëse të mendjes njerëzore. Dallimi i analogjive është një forcë lëvizëse në zhvillimin dhe përvetësimin e koncepteve relacionale (Gentner, 2003), dhe analogjitë figurative na ndihmojnë të pajtohemi, ose të mos pajtohemi në dilema dhe shtrime ideore relativisht të paprekshme, nga marrëdhëniet e përkohshme (Boroditsky 2000, Evans 2004) në lidhjet apriori të kulturave (Musolff 2004; Zinken 2003). Shumë hulumtime në linguistikë njohëse i kanë përshkruar analogjitë e mundshme, që bazohen në diskutimet figurative për tema të tilla të paprekshme (Lakoff dhe Johnson 1999, 1980, p.sh. Clausner dhe Croft 1997, Grady 1999). Sidoqoftë, natyra e marrëdhënieve midis përdorimit të gjuhës dhe skemave analoge mbetet ende e paqartë.

Le të supozojmë se lexojmë në poezinë e Pano Çukas, arsyen që përshkruhet për rrëfenjën e Aleks Halilit, si një personazh i ndërtuar nga shumë breza, me një bazë të vlerave të qëndrueshme dhe dyerve të hapura për të sapoardhurit, për të pikëlidhur mesazhin. A ndërtojmë një analogji letrare për të bërë kuptim figurativ të kësaj shprehjeje? Kjo mund të sugjerojë që pikat e veçanta leksikore të përdorura në një shprehje janë një faktor në zhvillimin e skemave të zakonshme analoge. Apo, ky përdorim figurativ është kuptuar si një shembull i një analogjie të ndërtimit të metaforave më të përgjithshme që janë nxjerrë nga raste të panumërta duke folur për pjesë të ndryshme të vargjeve në lidhje me vetë strukturën plot rimë tradicionale (siç mund të sugjerohet në bazë të Lakoff 1993)?

Kjo do të sugjeronte që skemat analoge të zakonshme në këtë poezi dhe në disa të tjera të këtij autori, janë rezultat i një angazhimi leksikor, kulturologjik, folkloristik të një komuniteti të shquar dhe të dalluar në mbajtjen e komunikimit sa gjuhësor dhe folkloristik, që bëjnë të njëjtën abstraksion mbi shprehjet që hasim: “Hej, ç’më kujton kohën e shkuar,/o shoku im, me këtë këngë,/kur jeta rridhte e trishtuar/dhe s’ishte veç vajtim e këngë.” Apo, ndoshta gjuha thjesht shpreh analogji shumë të përgjithshme, që formohen në mënyrë të pavarur nga