Newsletter
Email:
Poll: Letërsia
Cili është lloji juaj i preferuar i letërsisë?
Home | TREGIME | Shpellë e dashur...

Shpellë e dashur...

Font size: Decrease font Enlarge font
image Faruk Myrtaj

Shpellë e dashur...

 

tregim

 

Nga Faruk Myrtaj

 

 

Mano solli një mace të zezë, lidhur me një litar të sajuar prej fije spangosh. Sytë e saj s’pushonin së dyshuari në gjithçka aty rrotull. Ndiqte lëvizjet e çdonjerit prej nesh, por e ndalte vështrimin atje ku mbaronte skaji tjetër i litarit në duart e Manos. 

“Do ta varim...”, kishte vendosur ai. 

“Po pse? Përse ta varim, gjynah...”, pyeti njeri nga ne.

“Macet kanë shtatë shpirtra”, tha Mano. “Do ta mbajmë varur deri në shpirtin e gjashtë, pastaj e lëshojmë.”

Kohë më pas, kur besojme se kemi ndryshuar, del se historia nuk është thjesht e tij. Dhe as aq e befte. Dëshpërimisht e hershme.

Mano dhe Familja ku ai ishte femije, asokohe, sapo kishte ardhur ne qyteze, prej shpellës së ‘Shkëmbit të Bufit’. 

“Përderisa kishte dalë nga shpella më vonë se ne, ishim ne qe duhet ta prisnim...”, do thosha sot. Por atehere nuk arrija ta mendoja kete.

Kjo bisedë s’ndodhte dot vite më parë. 

Kishte kaluar thuajse një gjysëm shekulli por na kujtohet se Mano shkoi dhe e lidhi macen në një degë gorrice. Ne të tjerët, indiferentë, e ndoqëm me sy. Macja nisi të bërtiste, të hidhej e përdridhej në litar. Ne qeshnim, deri kur Et’hemi shkoi dhe e goditi me një thupër të hollë shkurreje. Ai duket e ndjeu dridhjen e maces, që nuk e goditi më. U tërhoq tek ne dhe priti. Macja vazhdoi të këlthiste. Pak më pas Mano nisi të hidhte për te ajo ca haliçër, gurë të vegjël. Kjo ishte lojë më e butë se goditja me shufër.  Edhe ne të tjerët nisëm të gjenim guralecë sa më të vegjël, si Ethemi. Më në fund guralecët mbaruan dhe e pamë veten të tërë të pajisur me thupra. Nisëm ta godisnim me radhë. Macja vikaste në kupë të qellit.

Asokohe s’ishte e nevojshme besimi në Zot. Na kishin bindur, te gjitheve njeherazi, që s’kishte zot, as në tokë as në qiell. Po të na pyeste kush ç’ishte kjo mëri ndaj maces, kolektive, s’do dinim të përgjigjeshim, mbase do ndalonim së godituri. Por s’na pyeti kush. Ishim prishur me rusët atëherë, mbase ia nxirrnim maces inatin për ta. Në nje libër ishte shkruar se rusët na kishin ndërprerë grurin e planifikuar për ne dhe ua kishin hedhur minjve, në një hambar sa qyteti ynë. Më pas ata provuan të na rrëmbenin nëndetset. Macen e ndëshkonim mbase edhe për Dolorez Ibarurin, qe kishte mbajtur anën e Hrushovit...

Me sytë qe shihnin mjegull, macja na dukej prej lecke, si topi me të cilët luanim. Loja do duhej te ishte pa fund por, për një moment, u duk sikur nuk reagoi më. 

“Mos i mbaruan shpirtrat?” 

“Jo, jo, është te i katërti...”, tha Mano, i sigurt. 

Ne kishim degjuar ku jetonte familja e tij. Në një guvë, si shpellë, ku italianët që kishin shfrytëzuar nëntokën, mbanin dinamitin. Burrat filluan punë ne miniere ose tek shkrirja e bitumit. Gratë rrinin tërë kohën në shtëpi, pra në shpellë, dhe fëmijët aty luanin me bufat dhe lakuriqët e natës që aty mbetën, bashkë me bujtësit...Mbase kishte edhe mace te egra atje...

E di ti shpellën? Po jeta e nje maceje, çfarë është? Të kesh jetuar ne shpellë ç’do të thotë, e di?

Na vijnë para syve shpellat e botës. Provoj të guxoj ta shoh botën si shpellë. Në heshtjen si tempull, që s’e këmbej me asgjë, do doja të dëgjohem, pa folur. Ne të gjithë mund ta gjejmë rastin të shkojmë në ndonjë shpellë, për kureshtje. Mund të rrijmë disa minuta atje, pak orë, por jo me muaj të tërë, jo disa vite, as-se-si një jetë të tërë. Shkojmë me aparate fotografikë të shumtë. E bëjmë ditë natën, ndriçojmë brendashpellën në çdo skutë. Regjistrojmë gjithçka, heqim paralele imagjinare me vendbanimet e shtëpitë tona. Harrojmë se banorët e shpellave dikur digjnin rrëshirë pishe për pak dritë. Ashtu shikonin. Me tahmi. Të verbërit nuk shikojnë me sy por ndodh të vështrojnë majagishtash. Me prekje. Me sytë e mendjes. Ne, sot e kësaj dite, ngremë teza e hipoteza: Si kanë mundur njerëzit e shpellës të bëjnë këtë art?

Artin mbajeni për vete, do përgjigjeshin ata. Ne, ashtu jetuam. Atë  jetë dinim, aq bënim. Na duheshin përditshëm këto objekte që ju i shihni në mure dhe i quani piktura! Neve na duheshin për jetën, jo si art. Në to mësonim gjuetinë. Përmes vizatimeve rrëfenim ku t’i zinim pritë, ku duhej goditur kafsha. Që të kursenim kohën, të mos i jepnim mundësi kafshës së plagosur të na rrezikonte, por edhe të mos na ikte. S’ishte mëkat gjuetia. Ndjeheshim të qetë nëse kafsha e goditur vdiste shpejt. Mëkati rritej nëse nuk shenjonim mirë dhe veç e plagosnim; kafsha e gjorë vuante gjatë përpara se ndërronte jetë. Nëse e godisnim në shenjë, si në vizatimet, ajo e bekuar binte në gjunjë dhe ne e merrnim në krahë si të ishte njeri prej nesh vdekur. Në shpellë, luteshim për shpirtin e saj, e  falenderonim që na ishte dhuruar si ushqim për fëmijët tanë...

Vite më pas asaj loje me macen, ndodhi të hyja në një shtëpi kryeqyteti. Shtëpi me tri mace. Si për të më bindur se s’kishin lidhje me macen e varur tek gorica, të cilën e kisha goditur edhe unë, edhe pse pas Manos, macet mu përkëdhelën. Më e vogla, mu ulë në prehër. “Ah, i dashke macet ti?!”, më pyetën mikpritësit. “Po, po...si të mos i dua...I kam dashur gjithnjë...” 

Me siguri do jem skuqur në fytyrë, si kur gënjejmë pa të keq, pa interes, veç për të vazhduar rolin që kush e di pse luanim si jetë. U lehtësova, kur dola prej shtëpisë me mace brenda. S’them dot se mos-sinqeriteti për macet ishte shkaku që s’u ktheva më atje. Ndjesa e vërtetë do vinte shumë vite më pas. Ime bijë më ishte lutur nese kur të venim jashtë shtetit, të mund ta kishte një mace. Ia premtova, me bindjen se ajo ditë s’do vinte, ose do të vinte aq vonë sa të dy do ta kishim harruar. 

Kronologjikisht, në kohën midis ditës së kryqëzimit të maces në goricë dhe maceve që mu afruan në kryeqytet, përfaqësuesit e Qytetit te Madh shkuan te “Shkëmbi i Bufit”. Për t’i nxjerrë njerëzit e shpellës. Ngjarja siç ma tregoi Mano, vite më pas, më ka mbetur në mend, përgjithnjë. Ashtu si unë dhe si të tjerët dikur, as ai s’ishte i mëparshmi. 

Na kishin kërkuar të dilnim, prej kohësh. ‘S’rri njeriu në shpellë,’ na thoshin. 

Njerëzit e mi u përpoqën t’i sqaronin se ndjeheshin në shtëpi. Dhe kjo ishte e vërtetë, tregonte Mano. Ishte kohë e gjatë që jetonim atje brenda. Kishim edhe varre të njerëzve tanë aty. S’ikej dot lehtë. Unë mendoja ndryshe nga im at, por as unë s’e kisha qetësinë për t’i dëgjuar njerëzit e Qytetit që na joshnin imagjinatën për jetën në qytezën matanë kodrës, ku do jetonim si të tjerët. Ne pikërisht kësaj i druheshim, bërjes si “të tjerët”. Refuzuam, madje edhe ditën kur kercenuan se mund të humbisnim punët. Besonim se thjesht nuk arrinim të kuptoheshim me njeri tjetrin.

Pa pritur, erdhën për ta prishur shpellën. Unë vetë kisha filluar të prisja ditën kur do të dilnim prej aty, vazhdoi Mano, por kur humbën në pluhur e tym vizatimet e vëllait dhe të shkruarat e para të motrës së vogël në muret e shpellës, ndjeva se u drodha. Lotët e prindërve, ngrinë në sytë e mi. Deri në ato momente isha nisur për tek ju. Atë ditë s’dija për ku shkoja...”

“Ne ishim njëlloj, të gjithë...”, thashë unë.

“Po, por macen tek gorica e solla unë...”

“Shpirtra të trazuar, vëlla...”

“Ende u druhem situatave që ruajnë lidhje me atë kohë. Nxjerrja prej shpelle ishte e drejtë, por ne u zhvendosëm prej andej pa bindje. Hymë në qytet, por pa dëshirë. Më pas mendova se lëvizja mund të ndodhte pak më ndryshe nëse do ushtrohej ca më shumë durim, më shumë kohë, për të shtuar dritë brenda shpellës sonë. Që të mund të shihnim më shumë, të shquanim më mirë. Them se ne mund të kandiseshim të dilnim vetë nga shpella... “

“As ne s’e dinim veten, Mano. Më vonë, kuptuam se edhe ne kishim qenë brenda një zone të errët, hapësirë e pa-ndriçuar mirë, qytezë thirrej, por që na sugjeroi nxjerrjen tuaj me forcë. Ua prishëm strehën dhe ju...ç’të bënit ju...”

“Ne zbritëm në qytet, siç ishim. E morëm shpellën me vete. Shpella ishte lëkura dhe koraca jonë. Por s’e gjetëm dot momentin e qetë për t’jua përcjellë këtë ndjesi, të plotë. Edhe më pas, mes jush, shfaqëm veti shpellari...Jo aq bruto si me macen dikur, por...në këto momente, të shfaqjes së qenies dikur, brofnit edhe ju, dhe na quanit shpellarë!”

“Dhe dihet përse: në pamundësi të pastrojmë veten së brendshmi, dalim e bëjmë thirrje të pastrojmë tërë botën jashtë nesh. Tërë gjallesat e duan dritën, pra edhe njeriu i shpellës: sidomos ai. Por gjendet gjithnjë dikush që rreket të na lërë në guvë, me qiririn e Diogjenit pas shpine. Njeriu duke madhuar dijen, rritë edhe padijen, që shfaqet si shpellë, por bëhet e dashur teksa kthehet në dije...Provojmë gëzim e trishtim njerëzor, kur arrijmë të themi me zë: kemi qenë të pa ditur, të verbër paskemi qenë...Por s’është aq lehtë të pranojmë që ende jemi në shpellë.

“Kam dëshirë të tregoj edhe diçka...” Mano e uli zërin edhe më, vështrimi i shkau përanash dhe unë u zhyta si në një pritje të lashtë. “Një mace është bërë pjestare e shtëpisë sime.” U gelltitë, sikur ende druhej mos nuk ja kam harruar macen e goricës. “Macja ime del në dritaret e të tri dhomave, ja lemë perdet hapur të mund të shohë rrugën, makinat, zogjtë e ketrat në drurët atje jashtë. Kur pamja braktiset prej gjallesave, macja çapitet për te dhomat e tjera. Në udhë e sipër ndalon pranë enës së ujit e te ushqimit. Të pij tani ujë apo herën tjetër? E pastaj, ku të shkoj më pas? Kam lexuar për macet si ndër qeniet më burokratike të kësaj toke, mësohen me kushtet dhe s’është mirë t’u a ndryshosh. Megjithatë ndjehem keq kur mendoj itinerarin e saj brenda shtëpisë, putër më putër të përcaktuar. Ndonjëherë, diçka i brufullon në trup, një si gufatje, i lartësohet në shpinë. Niset me turr të frikshëm. Kërcen nga divani në divan, vetëtinë poshte karrikeve...Pas pak qetësohet, sërish. Kam pyetur specialistin dhe e di ç’më ka thënë?! “Macja që shikon ti, je ti, nuk është macja!”

Comments (3 posted):

Noke on 01/10/2018 15:56:38
avatar
Për t'u lexuar disa herë. Një tregim superior.
Qatip Mara on 01/10/2018 22:54:15
avatar
Tregim i bukur artistik me mesazhe filozofike,e social politike që zgjon nga gjumi letargjik ata që patohen me jetën e shpellës.Në rininë time kisha një mace të zezë sekretare partie që nuk gjuante minj por të kafshonte fshehurazi e ta nxinte katran biografinë.Ajo mace kishte edhe një maçokë të zi që mbidhnin te shpella,e tunelet e vendstrehimit kafshët e buta e të egëra. Mjaaullinin të dy duke hsarë imperializmin amerikan e socialimperializmin sovjetik. Të gjithë në shpellë e kishin qepur gojën nga frika e ndoshta dhe as dëgjonin. Macija e maçoku kur dilnin për argëtimm nga shpella lëpiheshin me njeri tjetrin dhe bënin edhe ndonjë këlysh tjetër me tëm tjerët. Atje te shkëmbi Bufit ishte një miku im dhe të tjerët thoshnin se i ngjante shumë drejtorit të maceve,që bënin fëmijë me macet e bukura të burrave të botës. U mësuan me jetën e shpellës dhe drita u vretë sytë,duan përsëri jetën e shpellës. Pëlqejnë më shumë tiraninë se sa demokracinë. Ju uroj shëndetë e suksese në krijimtari miku nderuar Faruk Myrtaj.
Qatip Mara
Nju Jork
Vasil Klironomi on 11/10/2018 17:20:07
avatar
Faruk!
Mendoj se njësia më e vogël e sistemit tingëllorë(fonemë-a), si me bashkëtingëlloret ashtu dhe me zanoret ndihmoi në formimin e fjalëve, por jo në formimin e një mendimi pozitiv për tregimin. «Pse ishim prishur me rusët dhe ja nxirrnim maces inatin!...» është varfëri mendimi. Ose, «artin mbajeni për vete do të përgjigjeshin ata (njerëzit e shpellës) Ne, ashtu jetuam. Atë jetë dinim, aq bënim.» etj, etj si këto... Për mendimin tim është një tregim jo i arritur, predikues dhe më lë të kuptoj se tregimin për macen, e shkroi një dhelpër që «rreket» përtej oqeanit.

Post your comment comment

Please enter the code you see in the image:

  • email Email to a friend
  • print Print version
  • Plain text Plain text
Rate this article
5.00
Powered by Vivvo CMS v4.1.5.1
...
Powered by Vivvo CMS v4.1.5.1