PORTRETI I NJË POETI

Çdo kritik hyn  në një  dialog  të caktuar me veprën  letrare që analizon. Që nga  ky dialog  të burojnë  përgjigje të qarta, kritiku  duhet ta kuptojë  gjuhën  e autorit.

Studiuesi  bashkëkohor Silvio d’Arko Avale pohon: “kritika e vendos  një vepër  në një kontekst-kod që s’është  as gjuha e përbashkët, as gjuha  letrare e një periudhe, po konteksti  i përgjithshëm  i gjuhës së një  autori të caktuar dhe mbi këtë  sfond kritiku analizon sjelljet verbale dhe përfundimet organike individuale të  veprës së veçantë”.

Në fakt, metoda  strukturaliste, ithtar  i së cilës  është kritiku në  fjalë, e sheh veprën  si sistem  të një sistemi ku gjenden disa  nivele; fonetik, leksikor, gramatikor, simboliko-alegorik dhe vë re  se në  secilin nga këto  nivele  ekziston  një organizëm  që luan  rolin e kodit.

Po metoda  strukturaliste  është vetëm  një nga  çelësat për të depërtuar  te një  vepër. Për të depërtuar  te poezia e Faslli Halitit, përveç  fjalëve çelësa që  na  ofrojnë  metodat  strukturaliste  dhe  formaliste mund të na ndihmojnë teoria e receptimit që lidhet  me horizontin e pritjes, madje  edhe kritika sociologjike që sot  shihet  me dyshim.

Se poezia e F.Halitit, si ajo e gjithë poetëve të mirëfilltë, jo vetëm  ka një formë  artistike të ndërlikuar, një poetikë të vetën, po rrok  dy periudha historike, prandaj për ta vlerësuar s’duhen  lënë pas dore  struktura historike dhe struktura  ideore e kësaj poezie. Është një  poezi  që ka  evoluar, po nuk ka pësuar  thyerje.

Ajo lindi në  periudhën e një diktature veçanërisht shtypëse, në kohën e mbizotërimit  të një drejtimi  letrar të ngurtë që nga  realizmi i pretenduar  i një niveli  më të lartë kishte  kaluar në një lloj  neoklasicizmi: realizmi socialist.

Po lindi  njëkohësisht  në kohën  kur një avangardë poetësh përdorte armën  e një “disidence” estetike duke  futur  elemente të realizmit tradicional  dhe  madje  të ndonjë  drejtimi modernist në  ndërtesën  me tulla  të njëtrajtshme të drejtimit letrar zyrtar.

Poeti i  ri, atëherë,  dijti  t’i  shpëtonte  orbitës së treshes  avangardiste të kohës  Kadare – Agolli – Arapi dhe të mos  bëhej satelit i tyre, po një yll  ende i vogël, po  me dritën  e vet. Ai  sillte në poezi  figura të veçanta si  sinestezia dhe paradoksi, një thjeshtësi shprehjeje  nën të cilën  frymonte  thellësia, një freski dhe lirizëm që bashkëjetonte me mendimin.

Që në vëllimin e parë “Sot” F.Haliti kishte  fizionominë e vet  dhe një lloj plotësie. Të  befasonte  me detajet  konkrete  që buronin nga jeta, me  sinestezitë që  rroknin disa fusha  shqisore (si  e çarë e shalqinit/ vetëtima  vetëtin),  me prirjen  drejt  vjershës së shkurtër, herë-herë me subjekt, ku jepej në mënyrë  të koncentruar  një domethënie e  thellë.

Ka poetë që të  befasojnë  me vëllimin e parë,  po më  vonë  e humbasin dalëngadalë freskinë e fillimit dhe nisin të përsërisin vetveten apo  të zëvendësojnë  frymëzimin  me zanatin, ka  të tjerë që e gjejnë  vetveten nëpërmjet  një evolucioni të ngadalshëm. F. Haliti nuk i përket as njerës, as  tjetrës kategori.

Ai ishte  vetvetja  që në vëllimin  e parë dhe ka ditur ta  përtërijë  individualitetin  e vet krijues që nga  një vëllim në tjetrin.

Ka qenë që në fillimet e veta një poet social, në përputhje me traditën e letërsisë shqiptare që ka qenë  qysh në fillimet  e veta një letërsi  qëllimore. Po i  është  shmangur  atij “angazhimi të  detyruar, drejt  të cilit e shtynte  diktatura dhe ka gërmuar më thellë  me penën e vet. Në dukje përqafon  “realizmin socialist” dhe shprehet  nëpërmjet konvencioneve  të kohës, ndofta  ka pasur  edhe iluzione  për “idealin socialist” si  ideal  abstrakt  dhe jo  si mishërim real i vajtueshëm. Po në kërkimet e veta poetike ka kaluar  “vijat e bardha” dhe ka  evidencuar disa nga problemet  reale të popullit siç ka qenë  problemi i strehimit (“Dielli dhe rrëketë”).

Tepër  mbresëlënëse  është metafora e çatisë që “qan me lot të mëdhenj”, qan  në vend  të  njerëzve  që durojnë stoikisht  në këtë poemë. Dhe kjo mjafton që  poeti të damkoset si “nxirës i realitetit”. Në të  vërtetë Haliti në atë kohë i është  rikthyer  një realizmi kritik të thellë nëpërmjet një vepre  që e maskon  patosin  tragjik me  patosin satirik.

Ajo thyerje e “horizontit të pritjes” që  ishte shfaqur që në  vëllimin e  parë të poetit  tani  nga  “disidencë estetike” po  shkonte  rrezikshëm  drejt  “disidencës  ideologjike”.

Poeti heshti i detyruar  vjet me radhë, po e vazhdoi rrugën e vet krijuese.

Është e çuditshme që në atë  periudhë  historike, në atë  atmosferë  letrare mbytëse, ky  poet  mjaft  i qartë të quhej “i errët”,  hermetik. Haliti nuk ka qenë  hermetik as atëherë, as  tani  që hermetizmi  përbën një  nga prirjet e poezisë  bashkëkohore. Veçse poeti,  modern në thelb, prirej  nga poezia e mendimit.

Haliti s’ishte  hermetik si Arapi, as i lidhur thellë  me traditën  popullore si Agolli, as i prirur  ndaj një  figuracioni vigan si Kadareja.  Ishte  vetvetja: poezia e tij  kishte  aromën e atij realiteti që ai  e njihte, kishte figuracionin e vet të freskët. Që  atëherë Haliti po formohej si poet  i paradoksit si  do të  shfaqej në periudhën e dytë të krijimtarisë së tij,  ajo  në të  cilën  ai e njohu  lulëzimin e plotë, kur  vazhdoi të  thellohej në problematikën  sociale,  pa iu  shmangur asaj sipas një  prirjeje të përhapur në poezinë bashkëkohore, duke shprehur  hapur  qëndrimin  e vet  jo konformist  prej poeti rebel,  po duke u  kujdesur  ta shndërrojë  në identitet ekuacionin e rrezikshëm  ideologjike-estetike. Veçse poeti i drejtohet tani  hapur  problematikës  ekzistenciale në  qendër të së  cilës qëndron  binomi  Dashuri-Vdekje,  Eros-Tanatos.

Poezia e F.Halitit është një  poezi e paradokseve  dhe aforizmave, një  poezi  mendimi, po që  fsheh ndjenjën në thellësi të vet (mund  të thuhet  se ndjenja në këtë poezi i ngjan  barit  që mbin në mes të gurëve), një poezi e qartë, po jo e thjeshtëzuar, një poezi e figuracionit befasues ku shfaqen  sinestezia dhe oksimori, një poezi e  paradoksit, një poezi e pikëzuar  nga gjetjet  që do të  befasojnë, por larg së qëni  një qëllim  në vetvete, përçojnë një mesazh  të përcaktuar.

Dashurinë  poeti e koncepton  si një  forcë  jetësore, si një  mishërim të bukurisë së jetës; edhe  kur flet  për  dashuri  të humbura është i përmbajtur, nuk kalon në  dramatizëm, aq më pak  në  tragjizëm, poezia e tij merr thjesht ngjyrat e një  malli  njerëzor. Ndaj  vdekjes  poeti  mban një qëndrim ambivalent, madje  polivalent. Vdekja  për të është,  herë  kundërshtarja e përjetshme, herë poli i  kundërt i jetës, herë  liman  prehjeje.

Ironia  është gjithnjë  e pranishme  në poezinë e  Halitit.  Poeti  kalon  nga patosi  humoristik  në patosin  satirik.

Një temë e parapëlqyer e poetit është ajo e  dyfaqësisë, hipokrizisë, temë sa sociale  aq edhe  etike (vjershat “Piramida”, “Cicero, “Ikja”). F.Haliti godet  me kamxhikun e  poezisë  mikun e pabesë, njeriun që ka  dy masa morali, kameleonët  politikë. Në vjershën “Piramida” tema e hipokrizisë është trajtuar  me një  konçizitet të skajshëm përmes  metaforës së mikut  që shndërrohet  në piramidë dhe arrin kulmin  në  vargun shpërthyes:

Gjej mik tani ndonjë  faraon !

Te “Ikja” tema e  dyfytyrësisë  shtjellohet me një frymë  polemike dhe me detaje që i afrohen  natyralizmit.

Në titujt  e vëllimeve  të periudhës  së dytë të krijimtarisë së  Halitit mund  të  zbulohen disa fjalë  çelësa  të poezisë së tij. Oksimori “Diellftohti” që  titullon një vëllim mund  të përkufizonte  poezinë e tij,  “e  ftohtë” në  dukje, po që  fsheh një zjarr të brendshëm; mund  të shprehë  paradoksin e një pleqërie  kur poeti  digjet  ende  nga pasione rinore.

Metafora e “ikjes” përsëritet në mënyrë  obsesive (“Iku”, “Para ikjes”) dhe mund të  kuptohet se “ikje” e  shpresave,  e rinisë, ikje  nga jeta, megjithatë nuk shpreh  pesimizëm. Poeti është ende tepër  vital  dhe e tillë  është poezia  e tij.  Përveç  temës së dashurisë erotike  poeti i këndon  dashurisë në plan më  të gjerë: dashuri  për shokët, për njerëzit e familjes dhe veçanërisht  brezit  më të ri. Vitet  dhe një  sëmundje e rëndë e kanë  afruar poetin me armiken e padukshme,  vdekjen.  Ai e sheh në sy  me kthjelltësi, nuk shfren  në mallkime kundër saj, as e himnizon  si dekadent, guxon  ta sfidojë  te “Serumi i shokëve”,  me pohimin  se dashuria dhe solidariteti  e mposhtin  vdekjen “zonjën e përjetshme” dhe përdor një metaforë të guximshme që  i ka rrënjët  në poezinë popullore (Do martohem... me zonjën e pavdekshme Vdekje). Kurse të  “Më prit” ndeshemi me një ide të re, idenë e vdekjes si kthim në gjirin e njerëzve të dashur (veçse nuk del i qartë  konceptimi filozofik i këtij  kthimi (si shkrirje në gjithësi?  Si një  bashkim  në përmasë tjetër?): Nënë/  çdo ditë/ Po bie erë dhe / Më prit  në Had, moj nënë/ Më prit  së shpejti atje/ Vdekja/ Qenka  një mrekulli! Qenka  vajtje te nëna/ Qenka  vajtje te babai përsëri!”

Vargu i Halitit është  karakteristik, s’është  varg i rregullt tradicional, as varg  i lirë, as varg popullor. Poeti parapëlqen  një varg të thyer, të cilit nuk i  mungon ritmi, madje  as rima që shpesh  luan rolin e nënvizimit të ndonjë  fjale çelës, një varg  plot hove, vrulle, zigzage, ngjitje-rënie, një varg  që ecën, ngjitet, zbret bashkë me mendimin.

Kufizimet e poezisë së Halitit  janë  të lidhura me  vlerat e saj; ai pasion për paradoksin  dhe “gjetjen” e bën të veçantë këtë  poezi edhe pse në ndonjë rast i kalon  masat. Megjithatë  Haliti  mbetet një poet i  mirëfilltë, i veçantë, i pajisur  me guxim krijues, besnik ndaj thelbit të vet, që di  të rinovohet  duke u thelluar si një poet që potencialisht “para ikjes” do të mund të thotë ende shumë.

Tiranë, 2012