Newsletter
Email:
Poll: Letërsia
Cili është lloji juaj i preferuar i letërsisë?
Home | ANALIZA | “Honestra”: kulturologji e linguistikë kundër fragmentarizmit

“Honestra”: kulturologji e linguistikë kundër fragmentarizmit

Font size: Decrease font Enlarge font
image “Honestra e këngës himariote”

“Honestra”: kulturologji e linguistikë kundër fragmentarizmit

 

Dr Fatmir Terziu

 

Studimi apo sprova “Honestra e këngës himariote” (sprovë) (MILOSAO, 2018) e autorit tashmë të mirënjohur jo vetëm në Jug të Shqipërisë, por edhe më gjerë, Timo Mërkuri, është formuluar në dekadat e fundit kundër qasjeve tradicionale në mendimin dhe dukuritë e këngës himariote duke u fokusuar ekskluzivisht në tërësinë e memorjes kolektive, asaj që vjen nga ndjesitë kulturore, komunikimet dhe gjuhë-marje-dhëniet, si një model shpjegues. Diskutimet e tjera teorike lidhen me përparimin e fundit në kërkimin e plotë e të detajuar shkencërisht të këngës himariote, që ofron një perceptim më të gjerë të problemeve të trajtuara e të diskutuara më parë e më gjerë nga rrjete të tjera studimesh, kërkimesh shkencore dhe atyre me thelb përmirësimin e të gjeturave në këtë lëmi. Kulturologjia dhe sociologjia, po aq dhe gjuhësia e kontaktit në veçanti me kërkimin dhe prurjen e detajuar në vite kanë hapur horizonte të reja për interpretimin e këngës himariote. Vitaliteti etnokulturologjik është një parametër i ri, i zhvilluar kohët e fundit dhe diskutuar në socio-kulturistikë për të karakterizuar forcat e ndryshme mbijetuese dhe teknikat e këngëve të endacakuara në situata të rrezikshme. Në këtë drejtim, fati i këngëve të Himarës dhe gjuhës të përshkruar jo pak herë nga Eqrem Çabej duket se është disi një arsye më shumë që e ka detyruar autorin të shkoj më thellë. Është një enigmë pse një idiomë misteri mbijetoi në krahinën e mjaft-zëshme në këtë lëmi dhe vetëm të pushtuar pak kohë nga ryma të ndryshme, por që humbi pozicionin e saj si enigmë e fortë në perëndim në bregdetin e saj, ku kontaktet me botën në tërësi dhe me atë fqinje e neo-latine nuk u ndërprenë asnjëherë.

Para diskutimit të kontributit thelbësor të tërësisë së ndërhyrjes së Timo Mërkurit tek “Honestra…”, duket se kërkohet një tejsqarim i shkurtër i asaj që autori na jep me një prejardhje të fjalës nga përbërësia e gjuhës së fqinjit, me një lidhje të zanafilljes së ujit të pastër që buron nga grumbullesa e ujërave të ardhur nga “qielli” në një arsye të përgjithshme rreth situatës aktuale të disiplinës përkatëse. Kulturologjia, shkenca linguistike, po aq dhe sociologjia përfaqësojnë një fushë të rëndësishme jo vetëm të kontakteve socialogjike, kulturologjike, gjuhësore, apo dhe vetë këngës, e cila për një kohë të gjatë ka tërhequr vëmendjen e shumë studiuesve, që në të shumtën e rasteve autori na i jep me të dhëna të sakta, burime të mirëkërkuara, shpjegime sprove, madje shkon dhe në gjetje më të reja.

Në fund të shekullit të 20-të, kjo zonë përsëri u bë fokusi i politikave të ndryshme dhe një fushë beteje për opinione dhe poltika të ndryshme siç kishte qenë në shekullin e 19-të, apo dhe mw herwt. Ringjallja e paragjykimeve të vjetra për kulturologjinë e Himarës, siç tregoi gjetja e mirëfilltë e Mërkurit me këto fakte mjaft domethënëse: “Himarjotët rrjedhin nga nënfisi i Keraunëve, duke marrë për emër nënfisi emrin e vargmalit Akrokeraune. Sipas Eqrem Çabejt, keraunos kishte kuptimin perëndi e bubullimës dhe e vetëtimës” (Fq. 4). Për këtë autori i kësaj sprove na sjell këtë fakt që buron nga Virgjili:

“Edhe i biem detit aty pranë Keraunes

nga fare lehtë kalohet në Itali,

se rruga është shumë e shkurtër. Ndërkaq Dielli

po perëndonte; malet po i mbulonte

një hije shumë e dendur”.

Duke na sjellë në vëmendje shek. I pas Krishtit, me atë që Virgjili shkruan te Eneida (libri I III) për momentin kur Enea, pas qëndrimit në Butrint, duhet të marrë rrugën drejt perëndimit, kuptojmë qartë atë që sjell autori në syrin tonë dhe të lexuesit.

Duke filluar me këto emra, natyrisht kuptojmë jo vetëm seriozitetin e kësaj pune të madhe të këtij autori, por është kryesisht e rëndësishme jo vetëm ajo që dimë për emrat e tyre, me të cilët dega në zhvillim e dijes është e lidhur, emërtimi i tij përfundimtar që rrjedh nga puna themelore e disa të tjerëve, Moikom Zeqos, Irena Gjonit, Artur Vrekaj etj., të përcaktojë qartë se këngët e Himarës janë vërtet ajo që ndodh me këngën popullore. Autori na qas shpjegimin e tij të thellë: “Honestra e këngës grumbullon në nënvetëdijen tonë ngjarje, përvoja, përjetime momentale, luftëra, akte individuale ose kolektive të cilat janë “shiu”, “uji” i të cilit depërton në tokë e mbush honesterën, ku pas “filtrimit” prej tij precipiton e zakonëshmia në haresë dhe mbetet esencialja, që rrjedh si ujët e burimit, nëpër këngë. Ne njohim këngëtarin autor, atë që e këndon i pari dhe nuk na shkon mendja se ai është thjeshtë “gryka e burimit”, shkëmbi që u ça nga dhimbja a nga malli dhe nëpër të “çarën e shpirtit” të të cilit buroi kënga. Kësaj ligjësie i nënshtrohet kënga himarjote”. Këtu pikërisht duket se lind “interesi”.

Interesi në këtë çështje bazohet në disa ngjashmëri strukturore në burimtarinë e këngëve. Kjo burimtari kurrë nuk ka lënë banorët e saj krejtësisht të pakënaqur, por ka pasur një ndryshim të plotë të theksit në dekadat e fundit, në atë theks ku sprova e Mërkurit merr kthesën e duhur, në kohën dhe vendin e duhur. Koncepti i parë teorik për shpjegimin e karakteristikave, që dikur pretendonte ndikimin e një substrati të dallueshëm, i cili dukej se ofronte një përgjigje të kënaqshme për çështjen e origjinës së elementeve të veçanta të shprehive të këngëve, tashmë ka shtratin e vet tek “Honestra e këngës himariote”, me një arsye më të madhe besimi dhe me një sërë faktorësh që e mbajnë gjallë besimin. Në vetvete kjo është një substratë që duhet konsideruar si pikënisje për krijimin e një baze të gjerë diskutimesh të mëtejshme, e pse të krijimit të një zone të gjerë interesi në të gjitha fushat që lidhen dhe burojnë nga kënga himariote dhe më vonë e gjitha kjo të mbizotërojë debatin mbi diskriminim shkencor. Sidoqoftë, edhe shumë kohë më parë, kritikat kanë qenë të stisura për përdorimin e substratit si një shpjegim adekuat për të gjitha tiparet e përbashkëta në kulturologjinë e zonës, sepse, siç formulohej, në këtë rast x zëvendësohet me y, dmth kryesisht i panjohur nga një tjetër, të jepte qartë arsyen se interesi ishte gjetkë.

Në të njëjtën kohë, mjaft të tjerë, përfshirë dhe autorin e kësaj sprove, tregohet qartë edhe sot, pasi lexojmë gjetjet e Timos, ka pasur gjithashtu arsye emergjente për të prurë argumente të tjera dhe më bindëse për të sqaruar origjinën e këngëve himariote dhe për të dhënë mesazhe të qarta për të gjithë ata që mendonin se i kishin gjetur në një superstratum ose adstratum, kryesisht grek dhe latin, të cilat duket se kishin shkaktuar apo të paktën ndikuar në zhvillimin e kulturalizimit të zonës. Ky argumentim bazohet në dominimin e gjatë dhe të madh kulturor të disa gjuhëve në Evropën Juglindore. Emblema romake në veçanti për disa shekuj mbulonte pjesët kryesore të Ballkanit, dhe latinishtja që nga fillimi ishte gjuha e administratës dhe e ushtrisë në territoret e reja të okupuara. Pas romanizimit të gjerë të popullsisë lokale, ajo vazhdoi të përmbushë funksionin e një gjuhe amtare. Së bashku me greqinë u bë gjuha e kulturës, fesë dhe teologjisë (e fundit që nga fillimi). Fiset të shumta, sikurse e dimë, u konvertuan dhe u akultuan kryesisht nga Bizanti. Së fundi, dyshime më të mëdha janë formuluar në dekadat e fundit kundër qasjeve tradicionale në kulturologjinë e zonës duke u përqendruar vetëm në një model shpjegues. Teoriku i ri dhe studimi i hollësishëm i imazhit të këngës himariote në opinionin publik, madje edhe në rrethet akademike në botën shqiptare e më gjerë, natyrisht që e kërkonte këtë indicie për të trazuar më shumë brenda vetë “honestrës”.

            Në fakt, futja në diskutim me fakte të ndryshme, të tilla poezia e parë në gjuhën shqipe (Këngë e përshpirtëshme) e shkruar nga himarioti Lekë Matrënga, na jep qartë tërë sprovën që mbetet një provë e qartë. Ja si shkruan për këtë autori: “Këngë e përshpirtëshme” e shkruar në vitin 1592 me tekstin e përshtatur në shqipen e sotme:

“Këngë e përshpirtëshme

Gjithëve thëres,kush do ndëlesë,

të mirë të krështë,burra gra,

mbë fjalët e Tinëzot të shihi meshë,

se s'ishtë njeri i nesh çë mkatë s'kaa;

e lum kush e kujton se ka të vdesë,

e mentë bashkë mbë Tënëzonë i kaa,

se Krishti ndë parrajsit i bën pjesë,

e bën për bijr të tij e për vëlla”. …(Lekë Matrënga),

dëshmon se Lekë Matrënga trashëgonte një kulturë tradicionale në familjen e tij, veç arsimimit fetar. Edhe sot në Himarë citohet një këngë për këtë korife të artit shqiptar që thotë:

“Të dal shpesh se ma kish ënda/ Se keshëm një gjak në rrëmba/Po nuk gjen më njeri brënda/ Matrënga o Matrënga / Me perivole të rënda/Lënë djerr e bërë gjëmba…”

Për këtë deri në derivatin e plotë të saj, vetë autori bën qartësimin apriori: “Por njohuritë faktike për to janë shumë fragmentare dhe për këtë arsye argumentimi, i cili nuk ka material adekuat dhe bindës gjuhësor, mbetet i pakënaqshëm”.

Ky adekuatizëm i bazuar tek fragmentarizmi nuk është shpikur as prezantuar vetëm nga Mërkuri, dhe kjo nuk mbetet vetëm “barrë” e tij. Ajo vjen vetvetiu dhe natyrshëm flet se buron ashtu sikurse realitetit i këngës himariote nga një traditë shumë më e vjetër, sidomos në kulturologji e linguistikë. Të gjithë debatet dhe problemet e këngës himarjote, shumë kush duhet ta kuptojë se është vështirë të konkludohet në një parim, në një studim, apo dhe në një sprovë, sado e avancuar që të jetë ajo. Një aspekt i veçantë në këtë kontekst na duket shumë i çuditshëm. Ne kemi një kështjellë kulturologjike në Himarë, një pjesë e gjallë mes memorjes kulturore të këngëve. Nga ana tjetër, bregu i saj, në afërsi të kulturave të ndryshme, u bë pothuajse tërësisht unik dhe foli shqip qartë dhe pastër, ashtu sikurse shfaqi e shpalosi këngën në gëzim, po aq dhe në hidhërim e dhimbje. Ky pekuliaritet është vërejtur nga Timo Mërkuri, që me “Honestra e këngës himariote” (sprovë) (MILOSAO, 2018), tregon vërtet se meriton respekt, vlerësim, analizë të thellë dhe angazhim për të vazhduar më tej këtë nsimë të madhe e të domosdoshme.

 

Comments (1 posted):

timo on 27/09/2018 12:56:18
avatar
Pershendetje Fatmir Terziu. Se pari ju falnderoj per deshiren dhe dashurine me te cilin kini paraqitur kete shkrim per librin tim Honestra e kenges himariote.Profesionalizmi i larte analizues dhe niveli i admirueshem argumentues jane piketa dritesuese nw rrugen e studimit te botes himariote, nje pjese te se ciles e paraqes ne librin tim. Ju shpreh mirenjohjen time per perkushtimin tuaj dhe ju mbetem borxhli per konsideratat e shprehura.

Post your comment comment

Please enter the code you see in the image:

  • email Email to a friend
  • print Print version
  • Plain text Plain text
Rate this article
5.00
Powered by Vivvo CMS v4.1.5.1
...
Powered by Vivvo CMS v4.1.5.1